Ғалаба, хотира ва матонат: Ўзбекистон халқи Иккинчи жаҳон уруши йилларида

9 май — Хотира ва қадрлаш куни Ўзбекистонда шунчаки байрам санаси эмас, балки халқимизнинг Иккинчи жаҳон уруши йилларида кўрсатган жасорати, фронт ва фронт ортидаги фидокорона меҳнати, шунингдек, уруш қурбонлари хотирасига юксак эҳтиром ифодаси сифатида қарор топган тарихий-маънавий кундир. Бу сана орқали миллий хотира, авлодлар ворисийлиги ва тинчлик қадри ҳақидаги тасаввурлар янада теранлашади. Янги Ўзбекистонда 9 майга муносабат давлат сиёсати, жамоатчилик онги ва маърифий тарбияда узвий ўрин эгаллаб, уруш қатнашчилари, меҳнат фронти фахрийлари ҳамда Ватан ҳимояси йўлида қурбон бўлган аждодларимизни ёд этиш олийжаноб қадрият сифатида талқин этилмоқда.

Иккинчи жаҳон уруши инсоният тарихида мисли кўрилмаган ҳалокат, қирғин ва маънавий йўқотишларни келтириб чиқарган глобал фожиа бўлди. Бу уруш Ўзбекистон халқини ҳам четлаб ўтмади. Сўнгги йилларда аниқлаштирилган маълумотларга кўра, Ўзбекистондан қарийб 2 миллион киши фронтга сафарбар этилган, улардан 538 мингдан ортиғи ҳалок бўлган, 158 мингдан зиёди бедарак йўқолган, юз минглаб юртдошларимиз эса турли даражада жароҳат ва ногиронлик билан қайтган. Урушнинг бу мислсиз қурбонлари халқимиз хотирасида фақат рақамлар эмас, балки миллионлаб оилаларнинг узилган тақдири, синиқ қисмати ва матонат синови сифатида сақланиб қолган. 

Шу билан бирга, Ўзбекистоннинг урушдаги иштироки фақат жанг майдонлари билан чекланмаган. Республика фронт ортининг муҳим таянч ҳудудига айланиб, саноат корхоналарини кўчириб қабул қилди, қишлоқ хўжалиги ва транспорт тизимини фронт эҳтиёжларига йўналтирди, илм-фан, таълим ва маданий ҳаётни уруш шароитига мос равишда сафарбар этди. Энг муҳими, халқимиз эвакуация қилинган минглаб инсонларни, айниқса, етим болаларни бағрига олгани, меҳнат ва инсонпарварликни бир бутун жасорат мактаби даражасига кўтаргани билан ҳам тарихда алоҳида ўрин эгаллайди. 

Иккинчи жаҳон уруши XX аср тарихидаги энг ҳалокатли, энг кўламли ва энг даҳшатли қирғинлардан бири сифатида инсоният тараққиётига чуқур жароҳат етказди. Манбаларда қайд этилишича, Иккинчи жаҳон уруши асосан 12 давлат ҳудудида олиб борилган, 60 га яқин давлатни ўз домига тортган ва ер шари аҳолисининг қарийб 80 фоизига, яъни 1,7 миллиард кишига бевосита ёки билвосита таъсир кўрсатган. Бу рақамлар урушнинг фақат ҳарбий тўқнашув эмас, балки глобал миқёсдаги инсоний, иқтисодий ва маданий инқироз бўлганини англатади. Уруш майдонлари фронт чизиғи билан чекланиб қолмади: у шаҳарлар, қишлоқлар, заводлар, мактаблар, оилалар ва бутун халқлар тақдирига кириб борди.

Турли ҳисоб-китобларга кўра, урушда 55 миллиондан ортиқ одам ҳалок бўлган. Энг катта талафот собиқ иттифоқ ҳудудларига тўғри келди. Фақат инсон қурбонларининг ўзи эмас, балки вайрон қилинган шаҳарлар, йўқ қилинган иқтисодий салоҳият, парчаланган оилалар ва руҳий жароҳатлар ҳам уруш фожиасининг кўламини белгилаб беради. Шу маънода Иккинчи жаҳон уруши фақат тарихий воқеа эмас, балки инсоният хотирасидаги энг аламли тажрибалардан бири бўлиб қолди.

Фашизмнинг моҳияти ҳам айнан шу қирғинбарот воқеалар орқали намоён бўлди. У муайян давлатнинг оддий тажовузкор сиёсати эмас, балки ирқий устунлик, зўравонлик, мустамлакачилик ва инсоний қадр-қимматни инкор этишга қурилган мафкуравий тузум эди. Шу сабаб Иккинчи жаҳон урушига қарши кураш шунчаки ҳудуд ёки давлат манфаати учун олиб борилган уруш эмас, балки инсониятнинг озодлик, ҳаёт ва келажак учун курашига айланди. Бу жиҳатни англамасдан туриб, урушда қатнашган халқларнинг, жумладан, Ўзбекистон халқининг тарихий ўрнини тўғри баҳолаб бўлмайди.

Ўзбекистон урушга географик жиҳатдан фронт чизиғидан анча узоқда жойлашган ҳудуд сифатида кирган бўлса-да, амалда у жанг майдонидан ажралган эмас эди. Чунки урушнинг иқтисодий, демографик ва маънавий босими республика ҳаётининг барча соҳаларига дахл қилди. Фронтга сафарбарлик, саноатни ҳарбий изга ўтказиш, қишлоқ хўжалигини қайта ташкил этиш, эвакуация қилинган аҳолини қабул қилиш, илм-фан ва маданиятни фронт эҳтиёжларига бўйсундириш каби жараёнлар Ўзбекистонни урушнинг фаол иштирокчисига айлантирди. Демак, республика Иккинчи жаҳон уруши тарихида фақат орқа фронт ҳудуди сифатида эмас, балки Ғалабани таъминлашга бевосита ҳисса қўшган муҳим стратегик макон сифатида қаралиши лозим.

Ўзбекистоннинг урушга сафарбар этилиши ва халқ тақдири

Иккинчи жаҳон уруши бошланиши билан Ўзбекистон ҳаёти мутлақо янги ҳарбий-сиёсий воқеликка кирди. Республика фронт чизиғидан узоқда жойлашган бўлса-да, урушнинг инсон, иқтисод ва жамиятга босими бевосита шу ерда ҳам сезилди. Сафарбарлик, меҳнат режими, ишлаб чиқариш, таълим, транспорт ва қишлоқ хўжалиги қисқа муддат ичида фронт эҳтиёжларига бўйсундирилди.

Ўзбекистоннинг урушга жалб этилиши, аввало, катта кўламдаги сафарбарликда намоён бўлди. Илгари 1941 йилда республика аҳолиси 6 миллион 551 минг киши бўлиб, улардан 1 миллион 500 мингга яқини урушда қатнашган, деган қараш устувор эди. Кейинги йилларда аниқлаштирилган маълумотларга кўра эса фронтга сафарбар этилган ўзбекистонликлар сони 1 миллион 950 мингдан зиёд бўлган.  

Сафарбарлик фақат жангчиларни фронтга жўнатиш билан чекланмади. Республикада бутун меҳнат ва ижтимоий ҳаёт уруш режимига мослаштирилди. Янги меҳнат тартиби жорий қилинди, иш куни узайтирилди, дам олиш кунлари ва меҳнат таътиллари бекор қилинди, ишлаб чиқаришни ишчи кучи билан таъминлаш учун аёллар, кексалар ва ўсмирлар кенг жалб этилди. Урушнинг дастлабки пайтларидаёқ 20 мингга яқин тошкентлик хотин-қизлар саноат корхоналари ва қурилишларга, 1700 га яқин республика хотин-қизлари эса кўмир конлари ва шахталарга йўл олгани ҳақидаги маълумотлар бу сафарбарликнинг миқёсини кўрсатади.

1941 йил охиригача 300 га яқин корхона жанговар техника, қурол ва ўқ-дори ишлаб чиқаришга мослаштирилиб қайта қурилди. Бу корхоналарда фронтга кетган эркаклар ўрнини, асосан, хотин-қизлар, кексалар ва ёшлар эгаллади. Шу маънода Ўзбекистоннинг урушга сафарбар этилиши икки йўналишда кечди: бир томондан, миллионлаб инсонлар жанг майдонига кетди, иккинчи томондан эса фронт ортида қолган аҳоли фронтни таъминлаш учун меҳнат фронтига айланди.

Сафарбарликнинг яна бир муҳим қирраси — транспорт ва коммуникация тизимининг ҳарбий аҳамият касб этиши бўлди. Урушда ғалабага эришиш транспорт иши билан узвий боғлиқ эди. 1943 йил 25 январда “Тошкент темир йўли иши тўғрисида” махсус қарор қабул қилиниб, темир йўл ҳарбий ҳолатга ўтказилди, унда ишловчилар сафарбар этилган деб ҳисобланди, ҳарбий интизом талаблари жорий қилинди. Бу ҳолат республика ҳудудининг жанг майдонидан узоқлигига қарамай, уни фронт ва фронт орти ўртасидаги ҳал қилувчи логистик маконга айлантирганини кўрсатади.

Ўзбекистоннинг урушга жалб этилиши халқ турмуш тарзи ва ижтимоий психологиясини ҳам ўзгартирди. Оилаларда эркаклар фронтга кетди, аёллар ва кексалар хўжалик юкини ўз зиммасига олди, мактаблар, ўқув юртлари ва ҳунар билим юртлари эса фронт ва фронт орти учун кадр тайёрлашга йўналтирилди. Бу жараён ўзбек жамиятини тўла маънода уруш шароитига мослаштирди. Шу боис Ўзбекистоннинг урушга сафарбар этилиши ҳақида сўз юритганда, уни фақат ҳарбий чақирув эмас, балки жамиятнинг барча куч ва имкониятларини фронт манфаатига йўналтирган умуммиллий сафарбарлик, деб баҳолаш тўғрироқ бўлади.

Шу тариқа Иккинчи жаҳон уруши Ўзбекистон учун демографик, иқтисодий ва маънавий жиҳатдан улкан синовга айланди. Республика фронтга юз минглаб фарзандларини жўнатди, орқада қолган аҳоли эса меҳнат, интизом ва сабр билан ғалабага хизмат қилди. Бу синов халқ тақдирига битмас из қолдирди ва 9 майнинг Хотира ва қадрлаш куни сифатида қабул қилинишининг тарихий заминини яратди.

Жанг майдонларидаги жасорат: фронтдаги ўзбекистонликлар

Иккинчи жаҳон уруши йилларида ўзбекистонлик жангчилар фронтнинг турли йўналишларида фашизмга қарши курашда юксак матонат ва жасорат намунасини кўрсатдилар. Уларнинг иштироки алоҳида бир фронт ёки чекланган ҳудуд билан эмас, балки урушнинг ҳал қилувчи йўналишлари билан боғлиқ бўлди. Кейинги тадқиқотларда Кавказ ва Сталинград мудофааси, ҳужум операциялари, Кавказни озод қилиш жанглари, ҳарбий учувчиларнинг жанговар йўли ва қаршилик ҳаракатида қатнашган ўзбекистонликлар ҳақида махсус боблар ажратилгани ҳам бу иштирокнинг миқёси ва аҳамиятини кўрсатади.

Ўзбекистондан сафарбар этилган жангчиларнинг жасорати, аввало, фронт чизиғидаги оғир жангларда намоён бўлди. Урушнинг энг таҳликали ва ҳал қилувчи нуқталарида — Кавказ, Сталинград ва кейинги озод қилиш операцияларида ўзбекистонликлар фақат қатнашибгина қолмай, кўпинча энг оғир синовларни зиммасига олган сафларда бўлдилар. Бу ҳолатни алоҳида таъкидлаш керак: Ўзбекистон халқи Ғалабага ўз ҳиссасини фақат инсон сони билан эмас, балки қон, жасорат ва қурбонлик билан қўшган.

Сталинград йўналишидаги жанглар, айниқса, уруш тақдири ҳал бўлган ҳудудлардан бири сифатида тарихга кирган. Сўнгги йиллардаги тадқиқотларда мазкур йўналишда ўзбекистонликлар иштироки қайта кўриб чиқилиб, айрим жанглар, хусусан, муайян баландликлар ва мудофаа нуқталари учун курашларда улар кўрсатган баҳодирлик архив ҳужжатлари асосида тизимлаштирилгани қайд этилади. Бу ёндашув жуда муҳим, чунки у фронтдаги қаҳрамонликни умумий шиор даражасидан чиқариб, аниқ операция, аниқ нуқта ва аниқ инсон тақдири билан боғлаш имконини беради.

Фронтдаги ўзбекистонликлар жасорати фақат қуруқликдаги жанглар билан чекланмаган. Ҳарбий учувчиларнинг жанговар йўлига бағишланган тадқиқотлар шуни кўрсатадики, Ўзбекистон заминидан етишиб чиққан авиаторлар ҳам ҳаво жанги ва фронт операцияларида муносиб иштирок этган. 

Ўзбекистонликларнинг иштироки қаршилик кўрсатиш ҳаракатида ҳам кузатилган. Бу эса фронтдаги жасорат тушунчасини янада кенгайтиради. Чунки қаршилик ҳаракатидаги кураш одатда жанг майдонидаги очиқ тўқнашувдан кўра хавфлироқ, чуқурроқ ирода ва сабот талаб қилади. Демак, ўзбекистонликлар фақат мунтазам армия сафидагина эмас, балки душман ортидаги хавфли муҳитда ҳам фашизмга қарши кураш олиб борган.

Жанг майдонларидаги қаҳрамонлик ҳақида сўз борганда, унинг ортида турган маънавий омилни ҳам унутмаслик керак. Ўзбекистондан фронтга кетган жангчилар учун бу кураш шунчаки ҳарбий буйруқни бажариш эмас, балки Ватан, оила, юрт ва келажак тақдири учун жанг эди. Шу сабаб уларнинг жасорати фақат тактик муваффақият эмас, балки маънавий бардош, ватанпарварлик ва инсоний матонат ифодаси сифатида ҳам баҳоланиши лозим.

Шу билан бирга, фронтдаги иштирокни фақат умумий мадҳ шаклида тасвирлаш илмий жиҳатдан етарли эмас. Бугунги тарихшунослик олдида турган вазифа — ўзбекистонлик жангчиларнинг иштирокини аниқ йўналишлар, операциялар, қисмлар ва шахсий тақдирлар кесимида қайта тиклашдир. 2024 йилги монографияда электрон очиқ архив ҳужжатлари, музей материаллари ва жанговар хронология асосида номаълум фактларни аниқлашга уринув мавжудлиги бу борадаги илмий ишларнинг янги босқичга кўтарилаётганидан далолат беради. Бу эса тарихий хотирани янада ҳаққоний ва исботли қилишга хизмат қилади.

Жанг майдонларидаги ўзбекистонликлар жасоратини баҳолашда яна бир жиҳат муҳим: бу қаҳрамонликни миллий тарихнинг тор доирасида эмас, умуминсоний озодлик кураши контекстида кўриш лозим. Чунки фашизмга қарши курашда қатнашган ҳар бир жангчи, қайси миллат ва қайси ҳудуддан бўлишидан қатъи назар, инсониятнинг эркин келажаги учун жанг қилган. Ўзбекистонликлар ҳам ана шу умумий Ғалабага муносиб ҳисса қўшдилар. Шу жиҳатдан уларнинг фронтдаги жасорати миллий ифтихор манбаи бўлиш билан бирга, умуминсоний қадриятларга садоқат намунаси ҳамдир. Шу тариқа фронтдаги ўзбекистонликлар жасорати Иккинчи жаҳон уруши тарихида Ўзбекистоннинг ўрнини белгилаб берувчи асосий омиллардан бири бўлди. 

Фронт ортидаги фидокорлик: саноат, қишлоқ хўжалиги ва меҳнат фронти

Фронтда қурол билан кураш кетган бўлса, фронт ортида завод, темир йўл, дала ва устахоналарда ҳаёт-мамот учун меҳнат жанглари давом этди. Шу маънода Ўзбекистон уруш йилларида орқа фронтнинг оддий қисми эмас, балки бутун ҳарбий-иқтисодий тизимнинг муҳим таянч ҳудудига айланди.

Урушнинг дастлабки пайтларидаёқ республика хўжалигини ҳарбий эҳтиёжларга бўйсундириш жараёни бошланди. Янги меҳнат режими жорий этилди, иш куни узайтирилди, дам олиш кунлари ва меҳнат таътиллари бекор қилинди, ишлаб чиқаришни узлуксиз давом эттириш давлат вазифасига айланди. Бу чоралар фронтни қурол-аслаҳа, кийим-кечак, озиқ-овқат, транспорт ва хомашё билан таъминлашга хизмат қилди. 

Саноат соҳасидаги сафарбарлик айниқса, катта аҳамият касб этди. Манбаларда қайд этилишича, 1941 йил охиригача 300 га яқин корхона жанговар техника, қурол ва ўқ-дори ишлаб чиқаришга мослаштирилиб қайта қурилди. Бу рақам республика саноати қандай қисқа муддатда тинч ишлаб чиқаришдан ҳарбий ишлаб чиқаришга ўтганини кўрсатади. Корхоналарнинг бундай тезкор қайта ихтисослашуви фронт эҳтиёжлари билан иқтисодий салоҳият ўртасидаги боғлиқликни мустаҳкамлади ва Ўзбекистонни уруш даври саноат базаларидан бирига айлантирди.

Фронтга сафарбар этилган эркаклар ўрнини хотин-қизлар, кексалар ва ўсмирлар эгаллади. Урушнинг дастлабки ойларидаёқ минглаб хотин-қизларнинг саноат корхоналари, қурилишлар ва кон-шахталарга жалб этилган. Шу тариқа фронт ортида меҳнат қилган аёллар, кексалар ва ёшлар Ғалабанинг кўринмас, аммо ҳал қилувчи қаҳрамонларига айландилар.

Ишлаб чиқаришни кадрлар билан таъминлаш муаммоси ҳам уруш йилларида ўта долзарб бўлди. Олий ва ўрта махсус ўқув юртлари, ҳунар-техника билим юртлари, фабрика-завод таълими мактаблари фронт ва фронт орти учун зарур мутахассислар тайёрлашга йўналтирилди. Якка тартибда ва бригада усулида ҳунар ўргатиш йўлга қўйилди. Бу ҳолат уруш даврида таълим тизими ҳам иқтисодий сафарбарликнинг таркибий қисмига айланганини кўрсатади. Демак, фронт орти меҳнати шунчаки жисмоний меҳнат эмас, балки ташкилотчилик, ўқитиш ва қайта тайёрлаш орқали таъминланган кенг қамровли ижтимоий жараён эди.

Қишлоқ хўжалиги ҳам фронт орти ҳаётининг ҳал қилувчи соҳаларидан бири бўлди. Фронтни ва орқа ҳудудларни озиқ-овқат билан таъминлаш, саноат учун пахта ва бошқа хомашё етказиб бериш республика қишлоқ аҳолиси зиммасига катта юк бўлиб тушди. Эркаклар фронтга кетган шароитда колхоз ва совхозларда иш юки асосан аёллар, кексалар ва ўсмирлар елкасига тушди. Бу меҳнат фақат иқтисодий эмас, балки ватанпарварлик ва фидокорлик мазмунини ҳам касб этди. 

Фронт орти фидокорлигининг яна бир муҳим қирраси эвакуация қилинган корхоналарни қабул қилиш ва ишга тушириш билан боғлиқ эди. Уруш бўлаётган ва душман яқинлашиб келаётган ҳудудлардан муҳим саноат объектлари, асбоб-ускуналар ва мутахассислар Ўзбекистонга кўчириб келтирилди. Уларни шошилинч жойлаштириш, бинолар ажратиш, монтаж ишларини бажариш, ишчи кучи ва хомашё билан таъминлаш республика учун улкан ташкилий синов бўлди. Лекин айнан шу жараён Ўзбекистоннинг орқа фронтдаги стратегик аҳамиятини янада кучайтирди.

Темир йўл ва транспорт тизими ҳам фронт орти меҳнат фронтининг ҳал қилувчи бўғини эди. Фронтга юк, техника, озиқ-овқат ва одам етказиб беришда темир йўлнинг ўрни беқиёс бўлган. 1943 йилда Тошкент темир йўли ишини ҳарбий тартиб асосида ташкил этишга қаратилган қарор қабул қилиниши транспорт соҳасининг оддий хўжалик тармоғи эмас, балки уруш тақдирига бевосита таъсир қилувчи стратегик тизим сифатида қаралганини англатади [6]. Бу жиҳат фронт ортидаги фидокорликни саноат ёки қишлоқ хўжалиги билангина чеклаб қўймасдан, бутун логистика ва таъминот тизими доирасида кўриш зарурлигини кўрсатади.

Фронт ортидаги меҳнат фақат моддий маҳсулот ишлаб чиқариш билан эмас, балки жамиятнинг маънавий бардошини сақлаш билан ҳам аҳамиятли эди. Уруш йилларида одамлар оғир шароит, етишмовчилик, узоқ иш куни, хавотир ва йўқотишларга қарамай меҳнат қилишда давом этдилар. Бу ерда фидокорликнинг мазмуни янада кенгаяди: фронт ортидаги инсон қурол ушламаган бўлиши мумкин, аммо у ҳам Ғалаба учун курашнинг бевосита иштирокчиси эди. Шу маънода меҳнат фронтидаги жасоратни жанг майдонидаги жасоратдан ажратиб бўлмайди.

Шу тариқа Ўзбекистоннинг фронт ортидаги фидокорлиги Иккинчи жаҳон уруши тарихидаги энг муҳим саҳифалардан биридир. Саноатни қайта қуриш, қишлоқ хўжалигини сақлаб қолиш, кадрлар тайёрлаш, эвакуация қилинган корхоналарни жойлаштириш, транспорт тизимини ҳарбий тартибда ишлатиш ва оғир шароитда тинимсиз меҳнат қилиш — буларнинг барчаси Ғалабага қўшилган улкан ҳисса эди. Фронт ортидаги бу матонатни унутмаслик 9 майнинг маънавий мазмунини тўғри англашнинг энг муҳим шартларидан биридир. 

Ўзбекона бағрикенглик ва инсонпарварлик намунаси

Иккинчи жаҳон уруши йилларида Ўзбекистоннинг фронт ортидаги тарихий миссияси фақат саноат ва қишлоқ хўжалигини сақлаб қолиш билан чекланмади. Республика фронт ҳудудларидан кўчирилган аҳоли, болалар, мутахассислар, илмий ва маданий муассасаларни қабул қилган улкан инсоний ва ижтимоий маконга айланди. Шу маънода эвакуация жараёнини фақат ташкилий тадбир сифатида эмас, балки халқимизнинг бағрикенглиги, меҳр-оқибати ва инсонпарварлигини намоён этган тарихий ҳодиса сифатида баҳолаш лозим.

Урушнинг дастлабки ойлариданоқ Ўзбекистонга фронт ҳудудларидан юз минглаб одамлар кўчириб келтирилди. Манбаларда 1941 йил 25 ноябрь ҳолатига кўра, республикага қарийб 500 минг киши эвакуация қилингани, уларнинг 200 минг нафари болалар бўлгани қайд этилади. Бу рақамлар эвакуациянинг қанчалик кенг кўламли бўлганини кўрсатади. Қисқа вақт ичида бунча одамни қабул қилиш, жойлаштириш, озиқ-овқат, кийим-кечак ва бошпана билан таъминлаш ҳар қандай жамият учун улкан синов эди.

Аммо Ўзбекистон халқи бу синовни юксак инсонийлик билан қарши олди. Республика шаҳар ва қишлоқлари аҳолиси кўчириб келтирилган фуқароларни меҳр-оқибат билан кутиб олди, уларга турар жой берди, ўзи тор шароитда яшаб туриб, нон ва бошқа тирикчилик воситаларини баҳам кўрди. Бу ҳолатни шунчаки маиший ёрдам деб тушуниш камлик қилади. Амалда бу халқимизнинг уруш йилларида намоён этган ахлоқий бардоши ва жамоавий инсоний позициясининг ифодаси эди. Ғалаба йўлидаги фидокорлик бу ерда қурол ёки меҳнат билангина эмас, балки инсонни асраш, мусибат чекканларга паноҳ бериш орқали ҳам намоён бўлди.

Эвакуация қилинганлар орасида болаларнинг ўрни алоҳида эди. Манбаларда 1941–1942 йиллар мобайнида Ўзбекистонга фронт орти шаҳарларидан 78 та болалар уйи кўчириб келтирилгани, уларнинг 50 таси мустақил ҳолда сақлаб қолингани кўрсатилади. Бу маълумотнинг ўзиёқ уруш йилларида республика болалар тақдирига нечоғли катта масъулият билан ёндашганини англатади. Оғир таъминот ва етишмовчилик шароитига қарамай, кўчириб келтирилган болаларга озиқ-овқат, парвариш ва тарбия масалаларида устувор эътибор берилган.

Ўзбекистон халқининг инсонпарварлик фазилати, айниқса, ота-онасидан ажралган болаларни оилалар бағрига олишда ёрқин намоён бўлди. Турли миллат фарзандларини ўз қарамоғига олган юртдошларимиз орасида темирчи Шоаҳмад Шомаҳмудов ва Баҳри Акрамованинг 14 болани тарбияга олгани умумхалқ хотирасида меҳр ва матонат рамзига айланган. Бу мисол фақат бир оиланинг олижаноблиги эмас, балки уруш йилларида шаклланган кенг ижтимоий муҳитнинг ҳам ифодасидир. Чунки юзлаб ўзбек оилалари кўчириб келтирилган, етим қолган болаларга бошпана ва меҳр берган.

Эвакуация жараёни аҳоли билан чекланмади. Республикага саноат корхоналари, ўқув юртлари, илмий муассасалар ва маданий ташкилотлар ҳам кўчирилди. Бу эса Ўзбекистонни нафақат инсонларни сақлаб қолган макон, балки интеллектуал ва ишлаб чиқариш салоҳиятини ҳам асраб қолган ҳудудга айлантирди. Шу жиҳатдан қаралганда, эвакуация фақат мажбурий кўчириш эмас, балки фронт орти ҳаётини сақлаб қолиш, урушдан кейingi тикланиш учун пойдевор яратиш жараёни ҳам бўлган.

Бу феноменнинг яна бир муҳим қирраси — бағрикенгликнинг миллий хусусиятга айланиб кетганида кўринади. Уруш йилларида аҳоли ўзи ҳам етишмовчилик, оғир меҳнат ва хавотир шароитида яшаган бўлса-да, мусофир ва мушкул аҳволга тушган инсонларни ёлғиз ташлаб қўймади. Шунинг учун эвакуация тарихи Ўзбекистоннинг Иккинчи жаҳон урушидаги ҳиссасини баҳолашда фақат иқтисодий ва ҳарбий кўрсаткичлар билан чекланмаслик кераклигини кўрсатади. Халқимизнинг урушдаги хизматини тўғри англаш учун унинг инсонпарварлик меросини ҳам шу даражада қадрлаш зарур.

Шу тариқа, эвакуация, бағрикенглик ва инсонпарварлик феномени Ўзбекистоннинг Иккинчи жаҳон уруши йилларидаги тарихий қиёфасини белгилаб берувчи асосий жиҳатлардан бири бўлди. Республика юз минглаб одамларга паноҳ берди, болаларни асради, кўчирилган муассасаларни жойлаштирди ва оғир шароитда ҳам инсонийлик мезонини йўқотмади. Бу тажриба 9 майнинг маънавий мазмунини англашда ҳам муҳим: Ғалаба фақат фронтда эмас, меҳр, сабр ва бағрикенглик билан ҳам қўлга киритилган.

Уруш йилларида илм-фан, таълим ва маданий ҳаёт

Иккинчи жаҳон уруши йилларида Ўзбекистон ҳаётини фақат фронт, сафарбарлик ва меҳнат фронти билан чеклаб тасаввур қилиш тўлиқ манзарани бермайди. Чунки уруш шароитида ҳам республикада илм-фан, таълим ва маданий ҳаёт тўхтаб қолмади. Аксинча, бу соҳалар ҳам умумий сафарбарликнинг муҳим қисмига айланиб, фронт эҳтиёжларига хизмат қилди, жамиятнинг маънавий бардошини сақлашга ёрдам берди ва келажак учун интеллектуал пойдеворни асраб қолди.

Уруш йилларида Ўзбекистонга кўчириб келтирилган илмий муассасалар, олий ўқув юртлари ва мутахассислар республика илмий муҳитини сезиларли даражада бойитди. Бу жараён фақат вақтинчалик паноҳ бериш эмас, балки фронт ва халқ хўжалиги учун зарур илмий салоҳиятни сақлаб қолиш вазифасини ҳам бажарди. Уруш иқтисодиёти шароитида техника, саноат, қишлоқ хўжалиги, тиббиёт ва транспорт билан боғлиқ амалий изланишларга эҳтиёж кескин ортгани сабабли, илм-фан соҳаси ҳам ўз фаолиятини давр талабларига мос равишда қайта йўналтирди. Демак, уруш йилларида илм-фан фронтдан ажралган соҳa эмас, балки ғалаба манфаатига хизмат қилган стратегик йўналиш эди.

Олий таълим тизимида ҳам жиддий ўзгаришлар юз берди. Бир томондан, фронтга кетган ёшлар ва ўқитувчилар сабабли кадрлар масаласи мураккаблашди, иккинчи томондан эса республика ҳудудига эвакуация қилинган таълим муассасалари ва мутахассислар бу соҳада янги имкониятлар яратди. Олий ўқув юртлари фаолияти уруш шароитига мослаштирилиб, қисқа муддатли, амалий ва фронт учун зарур кадрлар тайёрлашга урғу берилди. Бу ҳолат уруш йилларида таълимнинг шунчаки билим бериш воситаси эмас, балки давлат ва жамиятни сақлаб туриш механизмига айланганини кўрсатади.

Мактаб ва мактабгача таълим тизими ҳам оғир синовдан ўтди. Уруш шароити, моддий танқислик, ўқитувчилар ва ота-оналарнинг фронт ёки меҳнат ишларига жалб қилинишига қарамай, таълим тизими бутунлай тўхтаб қолмади. Бунинг ўзиёқ жамиятнинг маънавий барқарорлигини сақлашга бўлган интилишни кўрсатади. Чунки уруш даврида мактаб фақат дарс ўтиладиган жой эмас, балки болаларни тарбиялаш, уларни руҳий жиҳатдан асраш ва келажакка ишончни сақлаш макони ҳам эди.

Илм-фан ва таълим билан бир қаторда маданий ҳаёт ҳам уруш даврида муҳим маънавий вазифани бажарди. Театр, мусиқа, бадиий ижод, тасвирий санъат ва оммавий маданий тадбирлар халқ кайфиятини кўтариш, меҳнаткашлар ва жангчилар руҳини мустаҳкамлаш, ватанпарварлик туйғусини кучайтиришга хизмат қилди. Маданий сафарбарлик шунчаки кўнгилочар тадбирлар эмас, балки жамиятнинг ички бардошини сақлашга қаратилган маънавий фронт эди. Бу жиҳатни алоҳида таъкидлаш лозим: уруш фақат қурол билан эмас, руҳ билан ҳам ютилади.

Театр санъати айниқса, катта аҳамият касб этди. Саҳна асарлари, концертлар, фронт бригадалари, маърифий чиқишлар орқали маданият аҳли халқ ва жангчилар билан бир сафда турганини намоён этди. Театр уруш йилларида нафақат эстетик, балки тарбиявий ва ватанпарварлик вазифасини ҳам бажарди. Шу сабаб маданий ҳаётни орқа фронтнинг иккинчи даражали қисми деб эмас, балки инсоннинг маънавий қувватини сақлаб турган муҳим соҳалардан бири сифатида баҳолаш зарур.

Тасвирий санъат ва адабиёт ҳам давр руҳини ифода этди. Уруш, йўқотиш, сабр, жасорат, меҳнат ва умид мавзулари бадиий ижоднинг асосий йўналишларига айланди. Бу асарлар бир вақтнинг ўзида ҳам тарихий гувоҳлик, ҳам маънавий таскин, ҳам тарбиявий восита вазифасини бажарди. Шу маънода маданият уруш йилларида воқеликнинг акс-садоси бўлиш билан бирга, жамиятни ички парокандаликдан асраган маънавий таянч ҳам бўлди.

Уруш йилларидаги илм-фан ва маданий ҳаётни баҳолашда яна бир муҳим жиҳат бор: бу соҳалар фақат уруш даври эҳтиёжларига хизмат қилиб қолмади, балки урушдан кейинги тараққиёт учун ҳам замин яратди. Эвакуация қилинган илмий муассасалар, сақлаб қолинган таълим тизими, тўхтаб қолмаган маданий муҳит кейинчалик республикадаги илмий ва маънавий ривожланишнинг муҳим омилларидан бирига айланди. Демак, уруш давридаги бу фаолиятни фақат мажбурий сафарбарлик эмас, балки келажакни сақлаб қолиш ҳаракати сифатида ҳам баҳолаш мумкин.

Шу тариқа Иккинчи жаҳон уруши йилларида Ўзбекистонда илм-фан, таълим ва маданий ҳаёт жанг майдонидан узилган, четдаги соҳалар эмас эди. Улар фронт ортининг маънавий ва интеллектуал устунига айланди, халқнинг руҳий бардошини сақлади, ватанпарварлик кайфиятини мустаҳкамлади ва урушдан кейинги тикланиш учун асос бўлиб хизмат қилди. Шу боис, 9 майни англашда фақат қуролли курашни эмас, балки ақл, билим ва маданият билан кўрсатилган фидокорликни ҳам эсдан чиқармаслик керак.

Ўзбекистоннинг Ғалабага қўшган ҳиссаси: тарихий ҳақиқат ва янги қарашлар

Иккинчи жаҳон уруши тарихида Ўзбекистоннинг ўрнини тўғри баҳолаш масаласи узоқ вақт давомида бирёқлама талқинлар, чекланган статистик маълумотлар ва мафкуравий ёндашувлар соясида қолиб келди. Шу сабаб бугун мазкур мавзуга қайта мурожаат қилиш фақат тарихий хотира эҳтиёжи билан эмас, балки тарихий ҳақиқатни тиклаш зарурати билан ҳам боғлиқдир. Сўнгги йилларда архив материалларининг кенгайиши, янги монографик тадқиқотлар, библиографик кўрсаткичлар, китоб-альбомлар ва расмий хотира сиёсати орқали Ўзбекистоннинг Иккинчи жаҳон урушидаги ҳиссасига нисбатан янада тўлароқ ва мувозанатли қараш шаклланмоқда.

Аввалги даврларда Ўзбекистоннинг урушдаги иштироки кўп ҳолларда умумий иттифоқ тарихи ичида эритиб юборилган, республика ҳиссаси эса асосан фронтга юборилган одамлар сони ёки пахта, озиқ-овқат ва саноат маҳсулотлари билан ўлчанган. Албатта, бундай кўрсаткичлар муҳим. Бироқ улар Ўзбекистон халқининг уруш давридаги ҳақиқий тарихий миссиясини тўлиқ очиб бермайди. Чунки бу ҳисса фақат статистика ёки ресурс билан эмас, балки инсон қурбони, меҳнат фидокорлиги, эвакуация қилинганларга паноҳ бериш, болаларни асраб қолиш, илм-фан ва маданиятни сафарбар этиш каби кўп қатламли тарихий жараёнлар билан белгиланади.

Янги қарашларнинг энг муҳим жиҳатларидан бири — сафарбарлик ва қурбонлар ҳақидаги рақамларнинг аниқлаштирилиши билан боғлиқдир. Кейинги йиллардаги расмий баёнотлар ва тадқиқотларда Ўзбекистондан фронтга сафарбар этилганлар сони аввалги қарашларга нисбатан анча катта бўлгани қайд этилмоқда. Бу маълумотлар халқимизнинг Ғалабага қўшган ҳиссаси миқёси аввал ўйланганидан ҳам кенгроқ бўлганини кўрсатади. Демак, тарихий ҳақиқатни тиклашнинг ўзи ҳам миллий хотирани чуқурлаштирувчи муҳим илмий ва маънавий вазифадир.

Юртимизда “Ғалаба боғи” ёдгорлик мажмуаси, “Шон-шараф” давлат музейи, “Ўзбекистон Иккинчи жаҳон уруши даврида” туркумидаги китоб-альбомлар, янги тадқиқотлар ва жамоатчиликка тақдим этилаётган архив материаллари халқимизнинг урушдаги иштирокига нисбатан янада яхлит қарашни шакллантирмоқда. Бу жараён илгари парча-парча ҳолда маълум бўлган фактларни миллий хотиранинг бир бутун манзарасига айлантиришга хизмат қилмоқда.

Янги қарашларнинг яна бир муҳим қирраси — Ўзбекистоннинг Иккинчи жаҳон урушидаги ўрнини жаҳон тарихи контекстида англашга интилишдир. Бугун мавзуга доир айрим материалларда халқимизнинг Ғалабага қўшган ҳиссаси чинакам мардлик ва қаҳрамонлик солномаси сифатида талқин қилиниши бежиз эмас. Чунки Ўзбекистоннинг урушдаги роли нафақат собиқ иттифоқ доирасида, балки фашизмга қарши умумжаҳон кураши доирасида ҳам кўрилиши лозим. Бу қараш миллий ғурурни ошириш билан бирга, тарихий ўринни ҳаққоний баҳолашга ҳам хизмат қилади.

Шу тариқа Ўзбекистоннинг Ғалабага қўшган ҳиссаси ҳақидаги янги қарашлар икки муҳим натижага олиб келмоқда. Биринчиси, халқимизнинг уруш йилларидаги иштироки янада тўлиқ ва исботли манзарада намоён бўлмоқда. Иккинчиси, 9 майнинг мазмуни фақат ўтмишни эслаш эмас, балки тарихий ҳақиқатни тиклаш, миллий хотирани мустаҳкамлаш ва ёш авлодга холис сабоқ бериш вазифаси билан бойимоқда. Ана шу нуқтаи назардан қаралганда, Ўзбекистоннинг Ғалабага қўшган ҳиссасини ўрганиш — фақат тарихчиларнинг иши эмас, балки миллий ўзликни англашнинг муҳим шартидир.

“Ғалаба боғи”нинг ғоявий аҳамияти унинг оддий ёдгорлик эмаслигида кўринади. У жанг майдонида қурбон бўлганлар, фронт ортида меҳнат қилганлар, эвакуация қилинганларга паноҳ берганлар ва урушнинг оғир юкини кўтарган бутун халқ хотирасини жамлайдиган рамзий макондир. Шу боис бу мажмуа фақат мемориал иншоот эмас, балки тарихий хотирани жисмоний ва маънавий жиҳатдан мустаҳкамлайдиган давлат ва жамият мулоқоти майдонига айланган. Бу ерда тарих музей экспозицияси сифатидагина эмас, балки жонли маънавий тажриба сифатида қабул қилинади.

“Шон-шараф” давлат музейи мазкур инфратузилманинг илмий-маърифий ўзагини ташкил этади. Унинг асосий аҳамияти шундаки, музей Иккинчи жаҳон урушига оид материалларни фақат сақлаш билан чекланмай, уларни жамоатчилик, айниқса ёш авлод учун мазмунли ва таъсирчан тарзда тақдим этади. Музейда халқимизнинг фронтдаги мардлиги, фронт ортидаги машаққатли меҳнати ва уруш йилларидаги инсонпарварлик фазилатларини акс эттирувчи экспозициялар яратилгани қайд этилган. Бу ҳолат тарихий хотирани қуруқ статистика ёки абстракт баёндан чиқариб, аниқ инсон тақдирлари ва миллий тажриба билан боғлаш имконини беради.

Тарихий хотиранинг янги инфратузилмаси фақат иншоотлар билан чекланмайди. У китоб-альбомлар, ҳужжатлар нашри, кўргазмалар, фестиваллар, учрашувлар ва маърифий дастурлар орқали ҳам бойитилмоқда. 2021 йилдаги нутқда “Ғалаба боғи” қисқа муддатда табаррук зиёратгоҳ, маънавий-маърифий ва ҳарбий-ватанпарварлик тадбирлари мунтазам ўтказиладиган қутлуғ масканга айлангани, 300 мингдан зиёд ёшлар иштирок этган “Шон-шараф” ҳарбий фестивали ва турли кўргазмалар катта таъсир кўрсатгани алоҳида таъкидланган. Демак, бу инфратузилма статик эмас, балки доимий ишлайдиган, хотирани ҳаракатда сақлайдиган тизимдир.

 “Ғалаба боғи” ва “Шон-шараф” Янги Ўзбекистонда тарихий хотиранинг янги инфратузилмасини шакллантирди. Бу инфратузилма уруш ҳақидаги билимни сақлаш, унинг маънавий сабоқларини авлодларга етказиш, халқ жасоратини абадийлаштириш ва 9 майнинг мазмунини чуқурлаштиришга хизмат қилмоқда. Демак, бугунги хотира сиёсати фақат ўтмишни ёд этиш эмас, балки уни жонли маънавий, маданий ва тарбиявий кучга айлантириш йўлидан бормоқда.

Фахрийларга эҳтиром ва ижтимоий сиёсатнинг инсонпарварлик йўналиши

Янги Ўзбекистонда 9 май санасига муносабат фақат тарихий хотирани сақлаш билан чекланмайди. У айни вақтда Иккинчи жаҳон уруши қатнашчилари, фронт ортида фидокорона меҳнат қилган инсонлар, шунингдек, уларнинг оилаларига амалий ғамхўрлик кўрсатиш орқали инсон қадрини улуғлаш сиёсати сифатида ҳам намоён бўлмоқда. Шу маънода фахрийларга эҳтиром масаласи давлатнинг маънавий қиёфаси, жамиятнинг хотира маданияти ва инсонпарварлик тамойилларини аниқ ифодаловчи муҳим мезонга айланган.

Иккинчи жаҳон уруши қатнашчилари ва меҳнат фронти фахрийлари бугун нафақат тарихнинг тирик гувоҳлари, балки халқ матонати, жасорати ва фидойилигининг жонли тимсолларидир. Шу боис уларга эътибор қаратиш фақат ижтимоий ёрдам эмас, балки тарихий адолатни қарор топтиришнинг ҳам бир шаклидир. Чунки ғалаба ҳақида гапирганда, уни таъминлаган авлод тақдирига амалий муносабат билдирилмаса, хотиранинг маънавий мазмуни тўлиқ очилмайди.

Сўнгги йилларда бу борадаги давлат сиёсати янада аниқ ва мақсадли тус олди. Хусусан, 2025 йил 19 февралда қабул қилинган Фармонга кўра, Иккинчи жаҳон уруши қатнашчилари ва ногиронларининг ҳар бирига 10 минг АҚШ доллари, қатнашчиларга тенглаштирилган шахсларга 25 миллион сўм, 1941–1945 йиллардаги меҳнат фронти қатнашчиларининг ҳар бирига эса 3 миллион сўм миқдорида бир марталик пул мукофоти белгиланди. Бу чораларнинг аҳамияти фақат моддий кўмакда эмас, балки давлат томонидан тарихий хизматнинг расман эътироф этилишида ҳам намоён бўлади.

Мазкур ёндашувнинг муҳим қирраси шундаки, фахрийларга кўрсатилаётган эътибор фақат маблағ ажратиш билан чекланмайди. Расмий тартибга кўра, пул мукофотларини тантанали ва байрамона вазиятда топшириш, бу жараёнга маҳаллий ҳокимликлар, жамоат ташкилотлари, “Нуроний” жамғармаси, маънавият ва маърифат тузилмалари жалб этилиши белгиланган. Бу ҳолат фахрийларга муносабатни бюрократик тартиб эмас, балки жамият иштирокидаги эҳтиром маданиятига айлантиришга интилиш борлигини кўрсатади.

Фахрийларга эҳтиром сиёсатининг яна бир муҳим жиҳати — уруш қатнашчилари билан бир қаторда меҳнат фронти вакилларига ҳам алоҳида эътибор қаратилаётганида кўринади. Бу жуда тўғри ва тарихий жиҳатдан асосли ёндашувдир. Чунки ғалаба фақат жанг майдонларида эмас, балки заводларда, темир йўлларда, далаларда, шифохоналарда ва мактабларда ҳам таъминланган эди. Шу сабаб меҳнат фронти қатнашчиларини эъзозлаш фронт ва фронт орти ўртасида сунъий фарқ қўймасдан, ғалабани бутун халқнинг умумий жасорати сифатида баҳолаш имконини беради.

Бу сиёсатнинг тарбиявий аҳамияти ҳам катта. Фахрийларга амалий ғамхўрлик кўрсатиш орқали ёш авлодга тарихни китобдан эмас, тирик инсон тақдири орқали англаш имкони берилади. Бу эса Ватанга садоқат, тинчлик қадри, сабр-матонат ва фидойилик ҳақидаги тушунчаларни янада таъсирчан қилади. Аниқроқ айтганда, фахрийларни эъзозлаш — бу фақат ўтмишга ҳурмат эмас, балки келажак авлод онгига маънавий мезон сингдириш усули ҳамдир.

Фахрийларга эҳтиром Янги Ўзбекистонда ижтимоий сиёсатнинг инсонпарварлик йўналишини ёрқин ифода этмоқда. Бу сиёсат моддий рағбат, маънавий эъзоз, жамоатчилик эҳтироми ва ёшлар тарбиясини бирлаштирган ҳолда амалга оширилмоқда. Ана шу жиҳати билан у 9 майнинг замонавий мазмунини янада бойитади: Хотира ва қадрлаш куни ўтмишни эслаш кунигина эмас, балки инсон қадрини улуғлаш куни ҳамдир.

Бир сўз билан айтганда, Иккинчи жаҳон уруши Ўзбекистон халқи учун шунчаки жаҳон миқёсидаги ҳарбий тўқнашув эмас, балки бутун миллат тақдирини синовдан ўтказган улкан тарихий воқеа бўлди. Бу уруш халқимизнинг жанг майдонидаги мардлиги, фронт ортидаги машаққатли меҳнати, эвакуация қилинганларга кўрсатган меҳр-оқибати, илм-фан, таълим ва маданият соҳаларидаги матонати орқали умуммиллий жасорат мактабига айланди.

Янги Ўзбекистонда 9 майнинг мазмуни ҳам айнан шу тарихий англаш жараёни билан бойимоқда. Бугун бу сана фақат урушдаги ғалабани ёдга олиш куни эмас, балки қурбонлар хотирасига эҳтиром, фахрийларга эъзоз, тинчлик қадрини англаш, ёш авлодни ватанпарварлик ва инсонпарварлик руҳида тарбиялаш куни сифатида қабул қилинмоқда.  Шунинг учун 9 май — Хотира ва қадрлаш кунини англаш, аслида, ўтмишни эслаш билан бирга бугунги кун маънавий масъулиятини ҳам англаш демакдир. Бу сана бизга тинчликнинг қадрини, озодликнинг баҳосини, миллий бирлик ва инсонийлик фазилатларининг қанчалик юксак қадр эканини эслатади. Агар тарихий хотира холис манбалар, аниқ далиллар ва ҳаққоний таҳлил асосида сақланса, у фақат ўтмиш ҳақидаги билим эмас, балки келажак учун маънавий таянчга айланади.

Демак, Ўзбекистон халқининг Иккинчи жаҳон уруши йилларидаги жасорати ва матонати 9 майнинг мазмунини белгилаб берувчи бош омилдир. Бу жасоратни унутмаслик, уни тарихий ҳақиқат асосида ёритиш ва келажак авлодга етказиш — тарихчилар, жамоатчилик ва бутун жамият олдидаги умумий бурчдир. Хотира бор экан, қадр бор. Қадр бор экан, тарих сабоқлари ҳам, миллатнинг маънавий қудрати ҳам яшайверади.

Наим Обломуродов,

Тошкент давлат иқтисодиёт 

университети профессори, тарих фанлари доктори