Тяньцзиньнен Бішкекке дейін: әділ халықаралық тәртіпке қарай
Бүгінгі таңда әлем қарқынды өзгеріп, халықаралық қатынастарда жаңа күш орталықтары қалыптасып жатқан жағдайда бейбітшілік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету, мемлекеттер арасындағы өзара сенім мен теңдік қағидаттарын орнықтырудың маңызы арта түсуде. Жаһандық басқару жүйесін заманауи шындыққа бейімдеу, барлық елдердің мүдделерін ескеру және халықаралық ынтымақтастық тетіктерін жетілдіру – бүгінгі күннің өзекті міндеттерінің бірі.
Осы тұрғыдан алғанда, 1 қыркүйекте Бішкекте өткен Шанхай ынтымақтастық ұйымы саммитінде Қытай Халық Республикасының Төрағасы Си Цзиньпин білдірген пікірлердің айрықша маңызы бар. Онда ШЫҰ-ны одан әрі сапалы дамыту, әлемде тең құқылы әрі ретті көпполярлылықты қалыптастыру, әділ де парасатты жаһандық басқару жүйесін құру мәселелеріне назар аударылды.
Си Цзиньпиннің атап өтуінше, соңғы жылдары Жаһандық Оңтүстіктің қарқынды өрлеуі халықаралық күштердің арасалмағында айтарлықтай өзгерістерге себеп болуда. Дамушы елдердің экономикалық және саяси әлеуеті артып, олардың әлемдік үдерістерге ықпалы күн санап күшейіп келеді. Бұл халықаралық жүйені реформалау, онда барлық мемлекеттердің құқықтары мен мүдделерінің лайықты көрініс табуын қамтамасыз ету мәселесін күн тәртібіне шығаруда.
Осыдан бір жыл бұрын, Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылғанына 80 жыл толуына орай тарихи кезеңде, Тяньцзиньде өткен ШЫҰ саммитінде Қытай "Жаһандық басқару" бастамасын ұсынған еді.
Бұл бастама халықаралық қатынастарда неғұрлым әділ әрі парасатты жүйені қалыптастыруға бағытталған маңызды тәсіл ретінде көрініс тапты. Онда мемлекеттердің егеменді теңдігі, өзара құрмет, халықаралық құқықтың үстемдігі, көпжақты үнқатысу және ортақ мүдделерге негізделген ынтымақтастық сияқты қағидаттар басым орын алады.
Тяньцзиньде басталған үдерістің бір жылдан кейін Бішкекте жалғасын тауып жатқаны назар аударарлық. Өйткені бұл жолғы саммитте БҰҰ-ның халықаралық қатынастардағы орталық рөлін нығайту және көпполярлы әлемді қалыптастыру мәселелері негізгі орынға шықты.
Сонымен, көпполярлы әлем қандай болуы керек? Онда түрлі мемлекеттер қандай орын алады?
Қытай ұсынып отырған "тең құқылы және ретті көпполярлы әлем" тұжырымдамасы осы сауалдарға жауап іздеуге бағытталған.
Тең құқылылық, ең алдымен, барлық елдер үшін тең құқық, мүмкіндік пен ережелерді қамтамасыз етуді көздейді. Мемлекеттің аумағына, халық санына, экономикалық әлеуетіне немесе даму деңгейіне қарамастан, әрбір ел халықаралық үдерістерге қатысуға, өз мүдделерін білдіруге және ортақ дамуға үлес қосуға құқылы болуы тиіс.
Ал реттілік БҰҰ Жарғысының мақсаттары мен қағидаттарын ұстануды, халықаралық құқықтың жалпыға ортақ танылған нормаларын құрметтеуді, БҰҰ орталық орын алатын халықаралық жүйе аясында үнқатысу мен ынтымақтастықты дамытуды білдіреді.
Мұндай тәсілде егеменді теңдік пен өзара құрмет – негізгі қағидат, тепе-теңдік пен тәртіп – маңызды шарт, көпжақты үнқатысу мен кеңесу – тиімді құрал, ал өзара мүдде мен ортақ игілік негізгі мақсат ретінде көрінеді.
Бішкекте осы қағидаттарға назар аударылуы халықаралық қатынастарда қарама-қайшылыққа емес, үнқатысу мен келісімге басымдық беру қажеттігін тағы бір мәрте көрсетті.
Көпполярлы әлемнің қалыптасуы мен жаһандық басқару жүйесін жетілдіру үдерістері бір-бірінен ажырағысыз. Әлем экономикасында жаңа орталықтардың пайда болуы, дамушы елдер әлеуетінің артуы қолданыстағы жүйені заманауи болмысқа бейімдеу қажеттілігін күшейтуде.
Сонымен қатар әділ де парасатты ережелерге негізделген халықаралық ортаны қалыптастыру мемлекеттердің тең дәрежеде қатысуын қамтамасыз етуге, олардың арасындағы сенімді арттыруға және ортақ мәселелерді бірлесіп шешуге берік негіз қалайды.
Бұл ретте ШЫҰ-ның орны ерекше.
25 жылдық тарихында ұйым бастапқы аймақтық үнқатысу алаңынан кең ауқымды ынтымақтастық құрылымына айналды. Бүгінде оған мүше мемлекеттер әлем халқының жартысына жуығын және жаһандық экономиканың едәуір бөлігін қамтиды.
Ұйым аясында қауіпсіздік, экономика, сауда, көлік, энергетика, мәдениет және гуманитарлық салалардағы байланыстар жүйелі түрде дамып келеді. Әртүрлі саяси және экономикалық жүйелерге ие елдердің ортақ мүдделер негізінде үнқатысу жүргізіп отырғаны ШЫҰ-ның өзіне тән ерекшеліктерінің бірі болып табылады.
Си Цзиньпин атап өткендей, неғұрлым тығыз әрі белсенді ШЫҰ Еуразия құрлығының өркендеуіне қызмет етіп, Жаһандық Оңтүстік елдерінің дамуын қолдап, халықаралық жүйені реформалау үдерісіне лайықты үлес қоса алады.
Бұл үдеріс Өзбекстан үшін де маңызды.
Еліміздің сыртқы саясатында бейбітшілік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету, мемлекеттердің егеменді теңдігін құрметтеу, ашық үнқатысу мен өзара тиімді ынтымақтастықты дамыту басым бағыттар ретінде белгіленген. Осы тұрғыдан алғанда, ШЫҰ аясында ұсынылып отырған сындарлы бастамалар Өзбекстанның аймақтық және халықаралық ынтымақтастыққа қатысты ұстанымдарымен үндеседі.
Өзбекстан-Қытай қарым-қатынасының бүгінгі қарқыны да осындай өзара мүдде мен құрметке негізделген ұстанымның іс жүзіндегі нәтижесі болып табылады.
Соңғы жылдары екі мемлекет арасындағы стратегиялық серіктестік бірізді тереңдеп, саяси диалогпен қатар сауда-экономикалық, инвестициялық, көлік, энергетика, ауыл шаруашылығы, су шаруашылығы, білім және гуманитарлық салаларды қамтып келеді.
Әсіресе, заманауи инфрақұрылымды қалыптастыру, жаңа көлік дәліздерін дамыту, энергетикалық әлеуетті тиімді пайдалану, озық технологияларды енгізу сияқты бағыттардағы ынтымақтастық екі елдің экономикалық дамуы үшін жаңа мүмкіндіктер ашуда.
Өзбекстан мен Қытай арасындағы тығыз ынтымақтастық тек екіжақты қарым-қатынас үшін ғана емес, сонымен бірге Орталық Азиядағы тұрақтылық пен экономикалық өрлеуді қамтамасыз ету тұрғысынан да маңызды. Аймақтың көлік-логистикалық мүмкіндіктерін кеңейту, сауда байланыстарын дамыту және өзара байланыстылықты күшейту ортақ дамуға қызмет етеді.
Осы тұрғыдан алғанда, Тяньцзиньнен Бішкекке дейінгі үдеріске назар салсақ, жаһандық басқаруды реформалау идеясының барған сайын практикалық мазмұнға ие болып келе жатқанын көруге болады.
Бүгінде адамзат алдында тұрған бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету, климаттың өзгеруі, энергетика және азық-түлік қауіпсіздігі, су ресурстарын ұтымды пайдалану, көлік-коммуникация байланыстарын кеңейту сияқты мәселелерді бірде-бір мемлекеттің жеке-дара күш-жігерімен шешу мүмкін емес.
Сондықтан халықаралық қатынастарда диалогқа, өзара сенімге, теңдік пен ынтымаққа негізделген ұстанымның маңызы артып келеді.
ШЫҰ-ның даму философиясы да дәл осы мақсаттарға – қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, экономикалық дамуды ынталандыруға, халықтар арасындағы достықты нығайтуға және ортақ мүдделер негізінде диалогты кеңейтуге қызмет етеді.
Тяньцзиньде ұсынылған бастамалар мен Бішкекте жалғасқан талқылаулар қазіргі әлемде тұрақты дамуға қол жеткізу үшін қарама-қайшылықтан гөрі ынтымақтастық, қысымнан гөрі диалог, біржақты шешімдерден гөрі ортақ келісім тиімдірек екенін көрсетеді.
Ең бастысы, әділ әрі ашық халықаралық жүйені қалыптастыру барлық мемлекеттердің мүдделерін ескеруді талап етеді. Бұл ретте БҰҰ-ның орталық рөлін сақтау, егемендік теңдік пен халықаралық құқық қағидаттарын ұстану маңызды мәнге ие.
Өзбекстан-Қытай қарым-қатынасының бірізді дамуы, ШЫҰ аясындағы жан-жақты ынтымақтастық және жаһандық басқаруды жетілдіруге бағытталған бастамалар бір мақсатқа – бейбітшілік, тұрақтылық және ортақ даму үшін анағұрлым қолайлы халықаралық орта құруға қызмет етуде.
Мұндай ұстаным өзгерістер кезеңін бастан өткеріп жатқан әлемде өзара сенім мен ынтымақтастыққа негізделген жаңа мүмкіндіктерді кеңейтудің, елдер мен халықтарды ортақ мақсаттар төңірегінде біріктірудің маңызды факторы болып қала береді.
Нилуфар Бозорова, ӨзА
