Jadidchilik harakatining tarixiy-pedagogik ahamiyati

XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston ijtimoiy-siyosiy, madaniy va ma’rifiy hayotida chuqur o‘zgarishlar yuz berdi. Bu davrda jamiyat taraqqiyotini ta’lim, ilm-fan, ma’rifat va milliy ong bilan bog‘lagan ziyolilar avlodi shakllandi. Ushbu ziyolilar tarixda jadidlar nomi bilan tanildi. “Jadid” so‘zi arabcha “yangi” degan ma’noni anglatib, jadidchilik harakati mohiyatan yangilanish, islohot, taraqqiyot va ma’rifatparvarlik g‘oyalariga asoslangan edi.

Jadidchilik harakati dastlab ta’lim sohasidagi islohotlar bilan boshlangan bo‘lsa-da, keyinchalik u keng ijtimoiy-ma’naviy harakatga aylandi. Jadidlar xalqning savodsizligi, ijtimoiy sustligi va ilm-fandan uzoqlashuvini jamiyat taraqqiyotiga to‘sqinlik qiluvchi asosiy omillardan biri deb bildilar. Shu sababli ular maktab va madrasalarda o‘qitish usullarini yangilash, dunyoviy bilimlarni joriy etish, yosh avlodni zamon talablari asosida tarbiyalash masalasini ilgari surdilar.

Jadidchilik harakatining tarixiy-pedagogik mohiyatini o‘rganish bugungi kunda ham dolzarbdir. Chunki jadidlar tomonidan ilgari surilgan ma’rifat, milliy o‘zlik, vatanparvarlik, ilmga intilish, zamonaviy kasb-hunar egallash kabi g‘oyalar hozirgi ta’lim-tarbiya jarayonida ham muhim ahamiyat kasb etadi.

Jadidchilik harakati Turkistonda XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida ijtimoiy ehtiyojlar asosida yuzaga keldi. Bu davrda dunyoning ko‘plab hududlarida ilm-fan, sanoat, texnika va ta’lim sohasida rivojlanish jarayonlari kuchaygan edi. Turkiston esa an’anaviy ta’lim shakllari, eskicha o‘qitish usullari va ijtimoiy turg‘unlik sababli taraqqiyotdan ortda qolayotgan edi.

Jadid ziyolilari bunday holatni chuqur anglab, jamiyatni taraqqiy ettirishning asosiy yo‘li ta’limni isloh qilishdan boshlanishi kerak, degan xulosaga keldilar. Ular eski maktablarda o‘qitish ko‘p hollarda yodlashga asoslanganini, bolalarning mustaqil fikrlashi, yozish, hisoblash, dunyoqarashini kengaytirish yetarli darajada shakllantirilmasligini tanqid qildilar.

Jadidchilik harakatining shakllanishida Ismoilbek G‘aspirali ilgari surgan “usuli jadid” g‘oyasi muhim o‘rin tutdi. Bu g‘oya Turkiston jadidlariga ham kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Cho‘lpon, Hamza Hakimzoda Niyoziy kabi ma’rifatparvarlar yangi usul maktablari ochish, darsliklar yaratish, matbuot orqali xalq ongini uyg‘otish ishlariga katta hissa qo‘shdilar.

Jadidchilik harakatining pedagogik mohiyati, avvalo, ta’lim-tarbiya tizimini zamon talablari asosida isloh qilish g‘oyasida namoyon bo‘ladi. Jadidlar uchun maktab faqat savod chiqarish maskani emas, balki insonni fikrlashga, jamiyat hayotida faol ishtirok etishga, millat ravnaqi uchun xizmat qilishga tayyorlaydigan muhim tarbiya muassasasi edi.

Jadid pedagogikasi jadidlar ta’limda ongli o‘zlashtirish tamoyilini ilgari surdilar. Ular bolaga faqat matnni yodlatish emas, balki mazmunni tushuntirish, savol-javob, suhbat, amaliy mashqlar orqali bilim berishni maqsad qildilar. Ular dunyoviy fanlarni o‘qitishga katta ahamiyat berdilar. Matematika, geografiya, tarix, tabiatshunoslik, ona tili, adabiyot kabi fanlar yosh avlod tafakkurini kengaytiruvchi asosiy vosita sifatida qaraldi. Jadidlar ta’lim va tarbiyani milliy uyg‘onish bilan bog‘ladilar. Ularning fikricha, ilmli, vatanparvar, ma’naviyatli avlodni tarbiyalamasdan millat taraqqiyotiga erishib bo‘lmaydi. Jadid pedagogikasida axloqiy tarbiya muhim o‘rin egalladi. Abdulla Avloniyning “Tarbiya biz uchun yo hayot – yo mamot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo falokat masalasidir” degan fikri jadid pedagogikasining eng muhim g‘oyaviy asoslaridan biridir.

Jadidchilik harakati bir necha muhim tamoyillarga tayangan. Bu tamoyillar jadidlarning ta’lim, tarbiya, jamiyat va millat taraqqiyoti haqidagi qarashlarini belgilab bergan.

Jadidlar xalqni jaholatdan chiqarishning asosiy yo‘li ma’rifat ekanini ta’kidladilar. Ular ilmli jamiyatgina o‘z huquqini anglaydi, taraqqiyot yo‘lini tanlaydi va mustaqil fikrlay oladi, deb hisobladilar.

Jadidlar eski maktab tizimini to‘liq rad etmagan holda, uni zamon talablari asosida yangilash tarafdori bo‘ldilar. Ular “usuli jadid” maktablari orqali tez, tushunarli va samarali o‘qitish tizimini yaratishga intildilar.

Jadidlar yosh avlodda milliy g‘urur, vatanparvarlik va xalq manfaatiga sadoqat tuyg‘ularini tarbiyalashga alohida e’tibor qaratdilar. Ularning asarlarida Vatan, millat, til va ma’rifat tushunchalari o‘zaro uzviy bog‘liq holda talqin etiladi.

Jadidlar diniy bilimlar bilan bir qatorda dunyoviy fanlarni ham o‘rganish zarurligini ilgari surdilar. Chunki ular taraqqiyotning asosini ilm-fan va amaliy bilimlarda deb bildilar.

Jadidlar gazeta, jurnal, darslik, drama va badiiy asarlar orqali xalq ongiga ta’sir etishga harakat qildilar. Ular matbuotni jamiyatni uyg‘otuvchi, adabiyotni esa tarbiyaviy qudratga ega vosita sifatida baholadilar.

Quyidagi jadvalda jadidchilik harakatining pedagogik yo‘nalishlari va ularning mazmuni umumlashtirilgan.

Jadvaldan ko‘rinadiki, jadid pedagogikasi birgina maktab islohoti bilan cheklanmagan. U keng qamrovli tarbiyaviy-ma’rifiy tizim sifatida shakllangan. Yangi usul maktablari jadidlarning amaliy pedagogik faoliyatida markaziy o‘rin egallagan bo‘lsa, dunyoviy fanlarni o‘qitish yosh avlodni zamonaviy bilimlar bilan qurollantirishga xizmat qilgan.

Milliy tarbiya yo‘nalishi jadidchilik harakatining eng muhim g‘oyaviy asoslaridan biri hisoblanadi. Chunki jadidlar millatning taraqqiyotini avvalo milliy ong, ona tiliga hurmat, tarixiy xotira va vatanparvarlik bilan bog‘laganlar. Axloqiy tarbiya esa shaxs kamolotining asosiy sharti sifatida qaralgan. Jadidlar nazarida bilimli, lekin axloqiy jihatdan yetuk bo‘lmagan inson jamiyat taraqqiyotiga to‘liq xizmat qila olmaydi.

Matbuot va adabiyotdan foydalanish jadidlarning pedagogik qarashlarida alohida o‘rin tutadi. Ular gazeta va jurnallar orqali xalqni ijtimoiy faollikka, badiiy asarlar orqali esa ma’naviy uyg‘onishga da’vat etdilar. Demak, jadid pedagogikasi maktab, oila, jamiyat, adabiyot va matbuotning o‘zaro hamkorligiga asoslangan kompleks tarbiya tizimi sifatida namoyon bo‘ladi.

Jadid ma’rifatparvarlari ta’limni millat taqdirini belgilovchi asosiy omil deb bildilar. Mahmudxo‘ja Behbudiy xalqni ilm olishga, zamonaviy kasb-hunarlarni egallashga chaqirdi. Uning asarlarida jaholat va savodsizlik millat taraqqiyotiga to‘sqinlik qiluvchi asosiy illat sifatida tanqid qilinadi.

Abdulla Avloniy pedagogik qarashlarida tarbiya masalasini jamiyat hayoti bilan uzviy bog‘ladi. U inson tarbiyasida oila, maktab va muhitning o‘rni beqiyos ekanini ta’kidladi. Avloniy fikricha, yaxshi tarbiya olgan avlod millatni saodatga olib boradi, tarbiyasizlik esa jamiyatni inqirozga yuz tuttiradi.

Munavvarqori Abdurashidxonov yangi usul maktablarini tashkil etish, darsliklar yaratish va o‘qituvchilar tayyorlash ishlarida faol ishtirok etdi. U ta’limning hayot bilan bog‘liq bo‘lishi, bolalarga foydali bilimlar berilishi zarurligini ilgari surdi.

Abdurauf Fitrat esa ta’lim-tarbiya masalasini milliy uyg‘onish, ma’naviy ozodlik va ijtimoiy taraqqiyot bilan bog‘ladi. Uning qarashlarida shaxs erkinligi, tafakkur mustaqilligi va ilmiy dunyoqarash muhim o‘rin tutadi.

Bugungi ta’lim tizimida jadidlarning pedagogik merosi alohida ahamiyatga ega. Zamonaviy ta’limda mustaqil fikrlaydigan, ijodkor, vatanparvar, zamonaviy bilim va ko‘nikmalarga ega shaxsni tarbiyalash ustuvor vazifa hisoblanadi. Bu maqsadlar jadidlarning ma’rifiy-pedagogik qarashlari bilan bevosita uyg‘unlashadi.

Jadidlar ilgari surgan ta’limni hayot bilan bog‘lash, fanlarni amaliy o‘qitish, o‘quvchini faol fikrlashga undash, milliy qadriyatlar asosida tarbiyalash kabi g‘oyalar bugungi kompetensiyaviy yondashuv bilan hamohangdir. Shu jihatdan jadid pedagogikasini o‘rganish nafaqat tarixiy, balki amaliy-pedagogik ahamiyatga ham ega.

Jadidlarning eng muhim saboqlaridan biri shundaki, jamiyat taraqqiyoti ta’lim sifati bilan chambarchas bog‘liq. Ilmli, ma’rifatli va mas’uliyatli avlodni tarbiyalash har qanday davrda milliy taraqqiyotning asosiy mezoni bo‘lib qoladi.

Xulosa qilib aytganda, jadidchilik harakati Turkiston tarixida milliy uyg‘onish, ma’rifiy yangilanish va pedagogik islohotlar davrini boshlab bergan muhim ijtimoiy-madaniy hodisadir. Jadidlar xalqni ilm-ma’rifat orqali taraqqiyotga olib chiqishni o‘z faoliyatlarining bosh maqsadi deb bildilar. Ular yangi usul maktablari, darsliklar, matbuot, teatr va adabiyot orqali jamiyat ongini uyg‘otishga intildilar.

Jadidchilik harakatining tarixiy-pedagogik mohiyati ta’limni yangilash, yosh avlodni zamonaviy bilimlar bilan qurollantirish, milliy ong va vatanparvarlikni shakllantirish, axloqiy yetuk shaxsni tarbiyalash g‘oyalarida namoyon bo‘ladi. Uning asosiy tamoyillari ma’rifatparvarlik, pedagogik islohot, milliy tarbiya, dunyoviy bilimlarni egallash va ijtimoiy faollikdan iboratdir.

Bugungi kunda jadidlarning pedagogik merosini chuqur o‘rganish, ularning ilg‘or g‘oyalarini zamonaviy ta’lim jarayoniga tatbiq etish barkamol avlodni tarbiyalashda muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi.

Ra’no Sherbutayeva,

ISFT instituti magistranti