O‘zbekiston xalqi: fashizmga qarshi kurash va tarixiy fidokorlik
Ikkinchi jahon urushi (1939–1945) insoniyat tarixidagi eng qonli va keng ko‘lamli harbiy to‘qnashuvlardan biri bo‘lib, u 60 milliondan ortiq inson hayotiga zomin bo‘lgan. Ushbu urushda Sobiq Sovet Ittifoqi tarkibidagi xalqlar, jumladan o‘zbek xalqi ham fashizmga qarshi kurashda beqiyos fidoyilik ko‘rsatgan. Jumladan, O‘zbekiston aholisi nafaqat frontda, balki front ortida ham matonat va jasorat namunasini namoyon etgan holda bor kuch va g‘ayratini na faqat g‘alabaga, balki umuminsoniy qadriyatlar – tinchlik, erkinlik va adolatni muhofaza qilishga qaratgan edi.
O‘sha vaqtda O‘zbekistondan jami 1 433 230 nafar fuqaro frontga jo‘natilgan, ularning har to‘rtinchisi urush maydonida halok bo‘lgan yoki bedarak yo‘qolgan. Bu haqda rasmiy ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi Davlat arxivida saqlanmoqda.
O‘zbekiston o‘g‘lonlari bevosita front jabhalarida ko‘plab qahramonlik va jasoratlarni amalga oshirishgan. Jumladan, Sobir Rahimov - birinchi o‘zbek generali sifatida 1943 yilda general-mayor, 1945 yilda general-leytenant unvoniga sazovor bo‘lgan. Temurmalik To‘ychiyev, Mataz Tashmuhamedov, To‘ychi Erishtamov, Mahmud Fozilov kabi yuzlab o‘zbekistonliklar Sobiq Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor bo‘lgan bo‘lsalar, umumiy hisobda 340 nafar o‘zbekistonlik harbiylar Sobiq Sovet Ittifoqi Qahramoni, 2000 nafardan ortiq kishi “Jasorat uchun” va boshqa mukofotlar bilan taqdirlanishgan.
O‘zbekiston xalqi nafaqat frontda va ayni vaqtda front ortidagi mehnat – evakuatsiya va iqtisodiy salohiyat barqaror ushlab turishda ham ulkan jonbozlik ko‘rsatgan. Jumladan, aynan urishning dastlabki, o‘ta og‘ir - 1941–1942 yillarida 100 dan ziyod sanoat korxonalari O‘zbekistonga evakuatsiya qilingan blib, ular ichida “Toshkent aviatsiya zavodi”, “Chirchiq kimyo zavodi”, “Qo‘qon mashinostroyeniye kombinati” kabi strategik ob’ektlar bor edi. Qishloq xo‘jaligidagi asosiy ko‘rsatkichlar: 1942–1945 yillarda O‘zbekiston frontga 2 million tonnadan ortiq paxta, 350 ming tonna g‘alla, 500 ming bosh mol-soz va oziq-ovqat mahsulotlari jo‘natgan. Faqat 1943 yilning o‘zida 1,2 million ayol mehnat frontiga jalb etilgan.
“O‘zbekiston front farzandlariga ona” ushbu ibora ayni damda Sizni ham Vatanimiz va xalqimizga nisbatan kuchli iftixor tuyushingizga sabab bo‘lgan bo‘lishi muqarrar. Darhaqiqat ushbu ibora bejiz aytilmagan. Urush yillarida Vatanimiz urushdan jabrlangan bolalarni qabul qilish va parvarishlash bo‘yicha Sovet Ittifoqi tarkibidagi mamlakatlar ichida yetakchi hududga aylangan: 1942–1944 yillarda 250 000 dan ziyod bolalar O‘zbekistonga evakuatsiya qilingan bo‘lsa, shundan kamida 100 000 nafari mahalliy oilalarga farzand sifatida qabul qilingan. Respublikada 150 dan ortiq internat va Mehribonlik uylari tashkil etilgan. Mana shunday insonparvarlik siyosati natijasida boshqa Ittifoq xalqlari orasida “O‘zbekiston – front farzandlariga ona” degan ibora vujudga kelgan.
Ta’kidlash kerakki, urush yillarida yaratilgan badiiy asarlar adabiy va ma’naviy targ‘ibot harakatlari ham frontdagi shiddatli janglar qatori muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. O‘zbekiston ziyolilari o‘zlarining ilmiy-ommobop, badiiy asarlari orqali front va front ortidagi zaxmatkash xalqimizning ruhiyatini baland tutishda beqiyos hissa qo‘shdilar. Jumladan, G‘afur G‘ulom “Shum bola”, “Sen yetim emassan” asarlari, Uyg‘un “Farzand” va “Shohruh” dramalari, Ойбек “Navoiy” romani, Zulfiya “Onalarga maktub” va “Urush yillarida” she’rlari orqali urush yillarida bolalar va onalar taqdiri, urushning og‘ir oqibatlari, Vatanni himoya qilish, fidokorlik va jasorat hamda milliy g‘urur va ma’naviy meros hamda dushmanga nisbatan g‘azab, ona yurtga muhabbatni targ‘ib qilishgan.
Sanalgandan tashqari yana ko‘plab shoir, yozuvchi adiblarimiz o‘zlarining ko‘plab ta’sirchan ijod na’munalari bilan ma’naviy-ruhiy kurashda faol ishtirok etdilar.
Anglaganingizdek, ikkinchi jahon urushi davrida o‘zbek xalqi nafaqat frontda, balki front ortida ham jasorat, fidokorlik, yuksak insonparvarlik, vatanparvarlik va mehnatsevarlikning yorqin namunasi ko‘rsatdi. Urushga 1,4 milliondan ziyod o‘zbekistonlikning qatnashgani, yuzlab yurtdoshlarimiz Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor bo‘lgani, minglab insonlar turli darajadagi orden va medallar bilan taqdirlangani xalqimizning yuksak harbiy jasorati va ma’naviy qudratini ko‘rsatadi.
O‘zbekistonning strategik ahamiyatga ega zavod va korxonalarni evakuatsiya qilib, sanoat va qishloq xo‘jaligini tiklashdagi hissasi, urushdan jabrlangan bolalarni ona-bola mehri bilan qabul qilib, moddiy va ma’naviy yordam ko‘rsatgani “O‘zbekiston – front farzandlariga ona” iborasida o‘z ifodasini topdi. Bu esa, xalqimizning yuksak insonparvarlik salohiyati, mehru shafqat, bag‘rikenglik fazilatlarini dunyoga namoyon etdi.
Bundan tashqari, urush davridagi adabiyot va madaniyat ahli – shoir va yozuvchilar, san’atkorlar, ziyolilar ham g‘alabaga ma’naviy-ruhiy jihatdan ulkan xissa qo‘shdilar. Ular asarlari orqali xalq ruhiyatini ko‘tarish, g‘alaba umidini saqlash va vatanparvarlikni kuchaytirish vazifasini muvaffaqiyatli bajardilar. Shu tariqa, o‘zbek xalqi Ikkinchi jahon urushida faqat qurol emas, balki qalam, mehnat va mehr bilan ham fashizm ustidan qozonilgan g‘alabaga munosib hissa qo‘shdi.
Bu tarixiy haqiqat bugungi va kelajak avlodlar uchun g‘urur va ibrat manbai bo‘lib, O‘zbekiston xalqning qalbida hamda yosh avlod tarbiyasida abadiy saqlanadi.
Davlatjon MAMATKULOV,
Jamoat xavfsizligi universiteti dotsenti
