Тўмарис ворислари: Туронлик аёлларнинг Терек жангидаги жасорати
Улуғ Амир Темур юксалтирган бепоён салтанат қудрати фақатгина темир интизомга асосланмаган эди. Буюк давлатнинг енгилмас кучи замирида юксак ҳарбий тафаккур ва кутилмаган ечимлар ётарди. Соҳибқирон ўз сипоҳларини қурол-яроғ, узлуксиз таъминот ва маош билан тўлиқ таъминлаган. Аскарларнинг хизматини юксак қадрлаш давлат бошқарувининг асосий устуни ҳисобланган. Шундай мукаммал қўшин таркибида фақат эркаклар эмас, балки аёллар ҳам саф тортгани кўпчиликни ҳайратга солади. Бу шунчаки тасодиф эмас, балки миллат руҳиятидаги ўчмас жасоратнинг ёрқин кўринишидир.
Амир Темур салтанатида аскарларнинг жанговор руҳиятини кўтариш бевосита давлат қудратини белгилаб берган. Тарихчи олим Акбар Замоновнинг ёзишича, жанг майдонида ўлимдан қайтмаган ва алоҳида матонат кўрсатган жангчиларга махсус “Баҳодир” унвони берилган. Бу унвон шунчаки ном эмас, балки жамиятдаги энг олий мақом ва чексиз иззат-иқром рамзи саналган. Шундай юксак эътибор ва қатъий тартибга асосланган армия сафларида бир неча минг хотин-қизларнинг хизмат қилиши ноёб тарихий ҳодисадир. Уларнинг қўшин таркибидаги иштироки давлат ҳимояси умуммиллий вазифага айланганини кўрсатади. Бу ҳолат халқимизнинг қонида жўш урган буюк ватанпарварликнинг олий кўриниши ҳисобланади.
Туронлик хотин-қизлар ҳарбий юришларда муайян вазифаларни бажариш учун жалб этилган. Уларнинг аксарияти от миниш ва ёй отишда тенгсиз бўлган. Тарихчи Ибн Арабшоҳ бу ҳолатни ўз асарида алоҳида ҳайрат билан қайд этади. Унинг ёзишича, Темур лашкарлари орасидаги аёллар душман билан юзма-юз тўқнашувларда мислсиз матонат кўрсатган. Улар найза санчиш, қилич чопиш ва камондан ўқ узишда кўплаб моҳир эркаклардан ўзиб кетган. Бу таърифлар оддий муболаға эмас, балки айни воқеликнинг тарихий далилидир. Бу жасур аёллар том маънода Тўмариснинг муносиб ворислари эди.
Манбаларда келтирилган яна бир ҳаётий манзара кишини чуқур ўйга толдиради. Жанг ёки оғир юриш пайтида ҳомиладор аёлни дард тутса, у дарҳол сафдан чиқиб, пана жой топган. Кўзи ёригач, қисқа фурсатда чақалоғини йўргаклаб, яна тезда уловига минган. Сўнг ҳеч нарса кўрмагандай, қуролини олиб, шиддат билан жанггоҳга қайтган. Бундай чексиз ирода ва ватанга содиқлик туйғуси ўша давр жамиятида бениҳоя қадрланган. Хотин-қизларнинг жанг майдонларидаги қаҳрамонона ҳаракатлари ҳар қандай қўшиннинг руҳиятини юксалтиришга хизмат қилган. Уларнинг мислсиз шижоати эркак аскарларни янада шиддатлироқ жанг қилишга ундаган.
Тарихчи олим Акбар Замоновнинг маълумот беришича, Соҳибқирон қўшинидаги аёл жангчиларнинг йирик ва ҳал қилувчи иштироки 1395 йилги машҳур юришда кузатилган. Бу пайтда Амир Темур ва Олтин Ўрда ҳукмдори Тўхтамишхон ўртасидаги кескин зиддият ўзининг энг юқори чўққисига чиққан эди. Шимолий Кавказдаги Терек дарёси бўйида икки буюк қўшин рўбарў келди. Испаниялик элчи Руи Гонсалес де Клавихо ўз кундаликларида бу жанг тафсилотларини тасвирлаган. Жангдан олдин Соҳибқирон Тўхтамишхоннинг илғор қисмларини буткул янчиб ташлайди. Сўнг Сунжи дарёсидан кечиб ўтиб, Терекнинг ўнг соҳили бўйлаб юриш бошлайди.
Олтин Ўрда ҳукмдори рақибининг ниятини англаб, дарёнинг сўл қирғоғига кучли соқчи қисмларини жойлаштиради. Бу қоровуллар туронликларни сувдан ўтишига йўл қўймасдан, уларни тинимсиз кузатиб боради. Иккала томон ҳам уч кун давомида бир-бирини пойлаб, аста-секин олдинга силжийди. Вазият жуда таҳликали тус олади, чунки очиқ тўқнашув учун қулай кечув топилмасди. Шу паллада Амир Темур саркардалик тарихида кам учрайдиган, ўта жасоратли қарорга келади. У тезкор ва хуфёна режа тузиб, дарҳол амалий ҳаракатга киришади. Бу пухта тадбирнинг марказида айнан аёл жангчилар турар эди.
Учинчи куни тунда Соҳибқирон лашкаргоҳдаги барча аёлларга ҳарбий дубулғаларни кийишни буюради. Улар эркак жангчиларнинг ўрнини эгаллаб, чодирлар атрофида сергак ҳаракатлана бошлайди. Асосий зарбдор куч бўлган эркаклар эса иккитадан от етаклаб, қароргоҳни зимдан тарк этади. Бу ўта қалтис ва катта таваккалчиликка асосланган ҳарбий ҳийла эди. Агар душман буни сезиб қолса, қароргоҳдаги аёллар мутлақо ҳимоясиз қоларди. Аммо, нариги соҳилдаги Тўхтамишхон соқчилари эркак либосидаги аёлларни асосий қўшин деб ўйлайди. Улар ўз жойида қолиб, қароргоҳни кузатишда давом этади.
Шу тариқа, тун қоронғулигида Соҳибқирон ва унинг асосий кучлари душман кўзини шамғалат қилади. Улар сездирмасдан ортга қайтади ва Терек дарёсининг қулай жойидан кечиб ўтади. Тонг отганда Олтин Ўрда қўшини Амир Темур аллақачон ҳужумга тайёр эканлигини кўриб, қаттиқ саросимага тушади. Мазкур жанг темурийлар саркардалик санъатининг нақадар теран эканлигини яққол кўрсатиб берди. Оқибатда туронликлар шиддатли тўқнашувда ёрқин ғалабани қўлга киритади. Бу зафар нафақат саркарданинг заковати, балки ўз жонини гаровга қўйган жасур аёлларнинг ҳам беқиёс хизмати эди. Буюк ғалабанинг асл сабабчиларидан бири шу фидойи хотин-қизлар бўлган.
Ушбу тарихий ҳақиқат миллатимиз ўтмишининг нақадар улуғвор ва ибратли эканлигидан далолат беради. Ўзбек давлатчилиги тарихида аёллар фақатгина оила бекаси эмас, балки юрт ҳимоячиси, ватан қалқони бўлиб майдонга чиққан. Уларнинг нозик елкаларида улкан салтанатнинг бутун бошли тақдири ва келажаги турган. Бугунги авлод аждодларимизнинг, хусусан, туронлик момоларимизнинг бундай тенгсиз жасоратидан доимо фахрланиши ҳақлидир. Тарихимизнинг бундай ёрқин саҳифаларини чуқур ўрганиш миллий ғурур туйғусини янада юксалтиради. Буюк эътиқод, туганмас ирода ва мардлик устига қурилган миллат қадди ҳеч қачон букилмайди.
Алишер Эгамбердиев, ЎзА
