Соҳибқирон сийрати: Икки гувоҳ ва икки нигоҳ
Амир Темурнинг феъл-атвори ва ташқи кўриниши ҳақидаги маълумотлар ниҳоятда қадрлидир. Тарих саҳифаларида буюк шахслар кўпинча афсоналарга бурканган ҳолда тасвирланади. Бироқ, воқеалар гувоҳлари қолдирган аниқ битиклар бизга ҳаётий ва ҳаққоний манзарани очиб беради. Соҳибқироннинг сийратига оид икки нодир, бир-бирини тўлдирувчи гувоҳлик сақланиб қолган. Булар дамашқлик олим ва кастилиялик дипломатнинг тарихий ёзувларидир. Уларнинг ҳар иккиси ҳукмдорни турли шароитларда ўз кўзи билан кўрган. Бу битиклар орқали Соҳибқироннинг руҳий дунёси, қиёфаси ва ўй-хаёллари ойдинлашади.
Ибн Арабшоҳ 1401 йилда, ўн икки ёшлигида Самарқандга келтирилган эди. У машҳур олимлар муҳитида улғайиб, сарой тартибларини яқиндан кузатган. Араб тарихчисининг “Ажойиб ал-мақдур фи тарихи Таймур” (“Темур тарихида тақдир ажойиботлари”) номли асарида берилган тасвир ғоятда жонлидир. Олимнинг ёзиб қолдиришича, Темур баланд бўйли, қадди-қомати келишган ва кенг пешонали бўлган. Унинг юзи оқ-қизилдан келган бўлиб, ҳеч қандай доғи бўлмаган асл сиймодир. Унинг бақувват қўл-оёқлари, йўғон бармоқлари ва кенг елкалари мислсиз жисмоний кучдан далолат берган. Икки кўзи бамисоли шамдек порласа-да, нигоҳида ўринсиз шодлик сезилмас ва доимо ўйчан турар эди. Овози эса йўғон ва салобатли бўлиб, атрофдагиларни сергак торттирган. Бу чексиз вазминлик унинг ўта чуқур мушоҳада юритадиган раҳбар эканини кўрсатади. У ўлимдан ҳайиқмайдиган, бадани тош мисоли қаттиқ ва пишиқ инсон бўлган. Қартайган чоғида ҳам унинг юзида изтироб белгилари кўринмаган.
Давлат арбобининг ички дунёси фақат ташқи ҳайбатдан иборат эмасди. Унинг юксак ахлоқий тамойиллари бошқарув қарорларида ёрқин акс этган. Саркарда ёлғонни ва енгил-елпи ҳазил-мазахларни саройда мутлақо ёқтирмасди. Кўнгилхушликка майли йўқ бу инсон учун садоқат ва ҳақиқат энг олий ўлчов ҳисобланган. Ўзига озор етадиган аччиқ сўз бўлса ҳам, фақат рост гапни эшитишни маъқул кўрган. Тарихчининг таъкидлашича, Темур ўта синчков ва фаросатли эди. У келажакда юз бериши мумкин бўлган ҳодисаларни олдиндан аниқ кўра билган. Ҳеч бир фирибгар унинг теран нигоҳидан ўз ниятини яшира олмасди. Зийрак ҳукмдор ҳақ насиҳатгўйни сохта мулозаматчидан дарҳол ажратган. Бу нодир хусусият унинг давлатни бошқаришдаги буюк муваффақиятларининг асосий калити бўлиб хизмат қилган. Унинг мажлисларида уятсиз сўзлар айтилишига, асоссиз қон тўкилишига ёки аёлларни ҳақорат қилишга йўл қўйилмаган. У доимо мард ва довюрак жангчиларни қадрлаб, улар орқали мақсадларига эришган.
Мамлакат раҳбарининг илм-фанга кўрсатган юксак эътибори давлатчилигимиз тарихида алоҳида ўрин тутади. Темур илм аҳлига, уламолар ва фозилларга доимо чексиз меҳрибонлик кўрсатган. Саййидларни ўзига энг яқин тутиб, уларни барчадан муқаддам кўрган. Уларнинг мартабасига яраша иззат-икром кўрсатиб, мурувватини ҳеч қачон аямаган. Аммо бу кенг мурувват ҳамиша унинг салобати ва қатъий интизоми билан уйғунлашган ҳолда намоён бўларди. Саркарда олимлар билан адолат ва инсоф асосида мазмунли баҳслар олиб борган. Унинг тафаккур кенглиги тузган тадбирларининг мукаммаллигида яққол кўзга ташланарди. Соҳибқирон бўш вақтларида шахмат ўйнашни доимий одат қилган эди. Бу қадимий ўйиннинг устаси бўлиб, замонасининг энг кучли ақл эгалари билан дона сурган. Шахмат тахтаси унинг учун шунчаки ўйингоҳ эмас, балки ақлий ва ҳарбий жанг майдони ҳисобланган. Шу йўл билан ҳукмдор ўз қарорларини янада теранлаштирган.
Иккинчи муҳим ва тарихий гувоҳлик кастилиялик дипломат Руи Гонсалес де Клавихога тегишлидир. Элчи 1404 йилнинг кузида Самарқандга етиб келган. У буюк ҳукмдорни умрининг сўнгги ойларида, ёши етмишга яқинлашиб қолган бир паллада кўрган. Унинг битиклари аввалги баёнларни тўлдиради. Элчининг ёзишича, подшоҳ шойи кўрпача устида, лўлаболишга ёнбошлаган ҳолда меҳмонларни қабул қилган. Эгнида силлиқ шоҳи яктак, бошида эса қимматбаҳо жавоҳирлар қадалган телпак бор эди. Умрининг кўп қисми тинимсиз ҳарбий юришларда ўтган тана ўз навқиронлигини бироз йўқотганди. Кексалик таъсирида саркарданинг кўзлари хиралашиб, ҳатто киприкларини очишга ҳам мадори қолмагани очиқ тасвирланади. Шу сабабли подшоҳ элчиларни яхшироқ кўриш ва таниш учун уларни яқинроқ келишга чорлаган. Бу мунгли манзара енгилмас куч эгасининг инсоний томонларини, ҳаётнинг табиий ва ўзгармас қонуниятларини намоён этади.
Юқоридаги иккита бир-биридан мустақил ва нодир манба Амир Темурнинг яхлит сиймосини яратади. Дастлаб, ақл-заковати ўткир, ёлғонни хуш кўрмайдиган, пўлат иродали ва қудратли давлат арбобини кўрамиз. Шу билан бирга, умрини эл-юрт ташвишларига бағишлаган, шу улуғвор йўлда жисмонан толиққан донишмандни англаймиз. Бу далиллар миллий тарихимизнинг нақадар теран, бой ва ҳаққоний эканини яна бир бор тасдиқлайди. Адолатга, илм-маърифатга ва енгилмас мардликка асосланган бундай бошқарув усули барча авлодлар учун ифтихор манбаидир. Аждодларимизнинг ҳаёт йўли, қолдирган маънавий мероси бугунги кунда ҳам миллий руҳимизни юксалтиради. Уларнинг шонли тарихини чуқур ўрганиш ва англаш барчамизни буюк ишларга руҳлантиради.
Алишер Эгамбердиев, ЎзА
