Тақдирлар чорраҳасида: Ўзбек заминидаги хакаслар
Ўтган асрнинг эллигинчи йилларида Ўзбекистоннинг турли гўшаларида ғалати бир тушунмовчилик тез-тез қулоққа чалиниб турарди. Маҳаллий аҳоли айрим кўчиб келган инсонларнинг миллатини сўраганда, “хакас” деган жавобни эшитиб, уларни “кавказ” халқларидан бири деб ўйларди. Товушдош сўзлар ортидаги бу кичик лингвистик янглишиш аслида катта тарихий ҳақиқатни яшириб келган. Ўша пайтда кўпчилик билмасдики, бу инсонлар Кавказ тоғларидан эмас, балки узоқ ва совуқ Сибир ўлкасидан, Енисей қирғоқларидан келган туркий қардошлар – хакаслар эди. Тарихнинг чархпалаги айланиб, қадимий Енисей қирғизларининг авлодлари бўлмиш бу элат вакиллари яна ўз қондошлари – ўзбеклар юртидан паноҳ топган эдилар.
Жанубий Сибир ва Ўрта Осиё халқлари ўртасидаги алоқалар кеча ёки бугун пайдо бўлган ҳодиса эмас. Бу икки минтақа Евросиёнинг ягона улкан дашт минтақасига киради. Минг йиллар давомида бу кенгликларда кўчманчи чорвадорлик маданиятлари ҳам ҳукм сурган. Айнан шу умумий маданият, тил ва турмуш тарзидаги яқинлик сабабли, хакасларнинг аждодлари бўлган “тадар”лар (ўзларини шундай аташган) ва ўрта осиёликлар ўртасида тиғиз савдо-сотиқ алоқалари мавжуд бўлган. Расмий ҳужжатларда 1923 йилгача “татарлар” (Абакан, Минусинск ёки Качин татарлари) деб юритилган бу халқ, кейинчалик тарихий адолат тикланиб, “хакас” номи билан атала бошланди.
“Ўзбекистоннинг этник атласи”да ёзилишича, хакас этноси вакилларининг Ўзбекистонга кириб келиши Иккинчи жаҳон урушининг сўнгги йилларига тўғри келади. Тақдир тақозоси билан, жанггоҳларда яраланган кўплаб жангчилар даволаниш учун Ўзбекистондаги госпиталларга олиб келинган. Ўзбек халқининг меҳмондўстлиги, илиқ иқлим ва тинч ҳаёт уларни шу ерда қолишга ундади. Кейинчалик уларнинг оилалари ҳам кўчиб келиб, шу заминда янги ҳаёт бошлашди. Шу тариқа, кичик бўлса-да, ўзига хос хакас диаспораси шаклланди. 1979 йилда Ўзбекистонда 231 нафар, 1989 йилга келиб эса 288 нафар хакас миллатига мансуб фуқаро истиқомат қилган.
Диаспоранинг энг кўзга кўринган вакилларидан бири, моҳир уста Григорий Аткинин эди. Унинг номи Ўзбекистон амалий санъати тарихида алоҳида эътирофга лойиқ. Григорий Аткинин ипак билан кашта тикиш бўйича ноёб иқтидорга эга бўлиб, давлат арбобларининг портретларини яратарди. Унинг ижодий чўққиси сифатида 1954 йилда Ўзбекистонга ташриф буюрган Ҳиндистон бош вазири Жавоҳарлал Нерунинг портретини айтиш мумкин. Ушбу асар нафақат юксак санъат намунаси, балки ўзбек-ҳинд дўстлигининг ўзига хос рамзига айланган. Григорий Аткинин Тошкентда 1945 йилдан бошлаб ўн беш йил давомида самарали меҳнат қилди ва ўзидан бой маданий мерос қолдирди.
Ўзбекистон замини нафақат ҳунармандлар, балки йирик олимларнинг камол топишида ҳам муҳим роль ўйнаган. Узоқ йиллар Хакас давлат университетида фаолият юритган таниқли тарихчи олим, профессор Виктор Бутанаев айнан Тошкент илмий мактабининг тарбияланувчиси ҳисобланади. Ёш Виктор археологик экспедиция чоғида ўзбек олимлари билан танишиб, Тошкент давлат университетида (ҳозирги Ўзбекистон Миллий университетида) таҳсил олишга қарор қилади. 1969 йилда ушбу нуфузли олийгоҳни муваффақиятли тамомлаган олим, кейинчалик Енисей қирғизларининг келиб чиқиши бўйича янги илмий қарашларни шакллантирди. Бу далил Тошкент азалдан илм-фан маркази, зиё чашмаси бўлиб келганини яна бир бор исботлайди.
Хакасларнинг Ўзбекистондаги ҳаёти фақат пойтахт билан чекланиб қолмаган. Улар республикамизнинг турли бурчакларида меҳнат қилиб, жамият ривожига ҳисса қўшишган. Масалан, Бекобод туманида Филипп Бурнаков рус тилидан дарс берган. Филипп муаллим ўз она тилининг фидойи билимдони эди ва хакас тилида бир нечта китоблар нашр этди. Тошкент тиббиёт институтида ҳисобчи бўлиб ишлаган П.Ф.Райков ва заводларда меҳнат қилган хакас қизлари ҳам оддий, аммо самимий ҳаёт кечиришган. Уларнинг барчасини умумий байрамлар, она тилидаги қўшиқлар ва аждодлар хотираси бирлаштириб турган. Шу билан бирга, ўзбек тилини ўрганишда улар учун ҳеч қандай тўсиқ бўлмаган, чунки тил илдизларининг яқинлиги мулоқотни осонлаштирган.
Йиллар ўтиши билан тарихий жараёнлар ўз сўзини айтди. Ўтган асрнинг охирларида хакас ёшларининг аксарияти ўз тарихий ватанларига қайтиб кетишди. Ўзбек йигитларига турмушга чиққан хакас қизлари эса шу ерда қолиб, маҳаллий аҳоли билан бутунлай сингишиб кетдилар. Бугунги кунда бу кичик диаспора тарихи – бағрикенг ўзбек заминининг турли тақдирларни ўз бағрига олгани ва уларга ривожланиш учун имкон бергани ҳақидаги яна бир ёрқин саҳифадир. Тарих шуни кўрсатадики, миллатлар дўстлиги ва маданий алоқалар чегара билмас қадимий илдизларга эга.
Алишер Эгамбердиев, ЎзА
