Гендер тенглигини самарали ҳуқуқий тартибга солинишида қандай қоидаларни инобатга олиш лозим?

Гендер тенглиги, яъни эркаклар ва аёлларнинг ҳуқуқ ва имкониятлари бўйича тенглигини таъминлаш, замонавий жамиятнинг муҳим масалаларидан биридир. Ушбу мавзудаги баҳслар, фақат аёлларнинг ҳуқуқлари билан боғлиқ эмас, балки умумий равишда жамиятнинг барқарорлиги ва тараққиёти билан ҳам боғлиқдир.

Гендер тенглиги масаласи нафақат Ўзбекистон, балки дунё мамлакатлари ва халқаро хамжамият диққат эътиборидадир. Бу борада гендер тенглигининг жамият ва давлат тараққиёти учун аҳамияти бўлганлиги боис ушбу масалада айрим гендер тенгилиги оппонентларининг қарашларини ўрганиш тақозо этади.

Гендер тенглиги оппонентларининг фикрлари қуйидагиларда жамланган. Хусусан, биринчидан, гендер тенглигини таъминлаш жараёнида, айниқса, анъанавий гендер роллари ўзгарганда, баъзи одамлар ўртасида рақобат ва зиддиятлар юзага келиши мумкин. Бу, айниқса, анъанавий гендер ролларини сақламоқчи бўлганлар орасида кескинликка олиб келиши мумкин.  

Иккинчидан, гендер тенглигини таъминлаш жараёнида, баъзи тадбиркорлар ва корхона раҳбарлари аёлларга маълум даражада имтиёз беришни талаб қилишлари мумкин, бу эса эркакларнинг имкониятларини чеклашга олиб келиши мумкин.  

Учинчидан, гендер тенглиги билан боғлиқ ижтимоий кутилмалар аёллардан фаол ва муваффақиятли бўлишини талаб қилиши мумкин, бу эса уларнинг психик саломатлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.  

Тўртинчидан, гендер тенглиги ҳақидаги баҳслар ва зиддиятлар жамоатчиликда бўлиши мумкин, бу эса ижтимоий муаммоларни келтириб чиқариши ва жамоатни бўлиб қўйиши мумкин.  

Бешинчидан, гендер тенглигини таъминлаш учун таълимда аёлларга кўпроқ эътибор қаратиш, эркакларнинг имкониятларини чеклаши ва уларни камситишга олиб келиши мумкин.  

Олтинчидан, гендер тенглиги муаммолари, баъзида, аёлларнинг муваффақиятлари учун “кўмаклашиш” ёки “имтиёз” каби салбий стереотипларнинг пайдо бўлишига олиб келиши мумкин.

Шу билан бирга, гендер тенглик масаласини жамият ва давлат учун ижобий жиҳатларига эътибор қаратадиган бўлсак, шуни таъкидлаш жоизки, гендер тенглиги жамиятнинг барқарорлиги, иқтисодий ривожланиши ва ижтимоий адолатини таъминлаш учун муҳим омилдир.

Таъкидлаш жоизки, биринчи галда гендер тенглиги, таълимга бўлган имкониятларни кенгайтиришга ёрдам беради. Аёлларга таълим бериш, уларнинг ижтимоий ва иқтисодий фаоллигини оширади. Аёлларга ва қизларга таълимга кириш имкониятларини кенгайтириш, жамиятнинг умумий интеллектуал потенциалини оширади. Билимли инсонлар жамиятда самарали қарорлар қабул қилишда фаол иштирок этадилар. Билимли жамият ижтимоий адолат учун асосий шартдир, чунки таълим инсонларнинг ҳаёт сифатига тўғридан-тўғри таъсир кўрсатади.

Жамиятнинг иқтисодиётига таъсири нуқтаи назаридан кўриб чиқадиган бўлсак, тадқиқотлар кўрсатадики, гендер тенглиги аёллар ва эркакларнинг меҳнат бозорида тенг иштирок этишини таъминлаб беришга хизмат қилади. Аёлларнинг иқтисодий фаоллиги ошганда, умумий меҳнат ресурслари кенгайиб, ишлаб чиқариш самарадорлиги ортиши мумкин. Турли жинслардан ташкил топган жамоаларда яратилган қарорлар кўпинча самарали ва инновацион бўлади.  

Шу нуқтаи назардан гендер тенгликни таъминлаш қуйидаги соҳаларда самарадорликнинг ошишишга хизмат қилади. Хусусан, иқтисодий ўсишга таъсир қилувчи омиллар бор.  

Масалан,  аёлларнинг иқтисодий фаоллиги ва тадбиркорлиги, янги бизнес моделлари ва инновациялар яратишга олиб келади. Аёллар ўзлари учун мос ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатиш соҳаларида инвестициялар қилишлари, иқтисодий ривожланишни рағбатлантиради.  

Гендер тенглиги таълимга ва малака оширишга кириш имкониятларини кенгайтирганда, жамиятда юқори малакали мутахассислар сони ошади. Бу, иқтисодий ўсишни рағбатлантиради ва янги технологиялар ва инновацияларни жорий этишга ёрдам беради.  

Шунингдек, аёллар учун соғлиқни сақлаш имкониятлари яхшиланганда, уларнинг меҳнатга қобилияти ва самарадорлиги ошади. Соғлом жамоа иқтисодий ривожланиш учун муҳимдир. 

Бундан ташқари, гендер тенглиги ижтимоий барқарорликни таъминлашга ёрдам беради, бу эса иқтисодий ривожланишга олиб келади. Ижтимоий зиддиятларнинг камайиши, иқтисодий фаолиятнинг барқарорлигини таъминлайди.  

Шу билан бирга,  гендер тенглиги ресурсларнинг самарали тақсимланишига олиб келади. Аёллар ва эркаклар ресурсларига тенг кириш имкониятлари, иқтисодий фаолиятни ва ишлаб чиқаришни яхшилайди.

Гендер тенглиги сиёсий қарорларнинг самарадорлигини оширади, чунки турли нуқтаи назарлар ва эҳтиёжлар ҳисобга олинади. Хўш, сиёсий самарадорликка эришишда қандай усул таъсир кўрсатади?  

Масалан,  сиёсий жараёнларда барча фуқароларнинг, жумладан, аёллар, ёшлар ва кам таъминланган гуруҳларнинг иштироки, тенг ҳуқуқлар ва имкониятларни таъминлашга ёрдам беради. Бу ижтимоий адолатни таъминлаш учун муҳимдир.  

Бошқарувда турли нуқтаи назарлар ва эҳтиёжлар ҳисобга олинганда, самарали ва адолатли қарорлар қабул қилинади.  

Сиёсий иштирок инсонларнинг ижтимоий масалаларни кўтаришига ва уларнинг ҳал этилиши учун ҳаракат қилишини таъминлайди. Фуқаролар ўз овозлари орқали ижтимоий адолатни таъминлаш учун курашишлари мумкин.  

Шунингдек, сиёсий иштирок кам таъминланган ва ижтимоий тенгсизликка дуч келаётган гуруҳларнинг манфаатларини ҳимоялашга ёрдам беради. Бу ижтимоий адолатни таъминлаш учун муҳимдир. Сиёсий иштирок фуқароларни ўз жамиятларида фаол бўлишга ва ижтимоий масъулиятни ҳис қилишга ундайди. Бу, ўз навбатида, ижтимоий адолатни таъминлашга олиб келади.  

Сиёсий иштирок жараёнида фуқаролар ўз ҳуқуқлари, манфаатлари ва жамиятдаги масалалар ҳақида маълумот олишади. Бу, уларнинг ижтимоий адолат учун курашиш қобилиятини оширади.  

Бундан ташқари, сиёсий иштирок камситишга дуч келган гуруҳлар учун, ўз ҳуқуқларини талаб қилиш ва камситишга қарши курашиш учун платформа бўлади. Бу ижтимоий адолатни таъминлашда муҳим аҳамиятга эга.

Гендер тенглиги оппонентларининг фикри ва жамият учун ижобий жиҳатларининг таҳлили, шуни кўрсатдики, бу борада салбий қарашлар борлигига қарамасдан, гендер тенглиги жамиятнинг иқтисодий ва ижтимоий барқарорлиги учун муҳим омил ҳисобланади.  

Сўнгги ўн йилликларда жаҳон ҳамжамияти хотин-қизларнинг мавқеини ҳимоя қилиш ва яхшилашга қаратилган ҳуқуқий асосларни яратиш ва мустаҳкамлаш бўйича катта саъй-ҳаракатларни амалга оширди. Аёллар ҳуқуқларини халқаро тартибга солиш борасида БМТ Бош Ассамблеяси томонидан 1979 йилда Аёлларга нисбатан камситишнинг барча шаклларига барҳам бериш тўғрисидаги конвенция (CEDАW) қабул қилинган бўлиб, ушбу Конвенция эркаклар ва аёллар ўртасидаги тенгликни ажралмас ҳуқуқ сифатида тан олади ва иштирокчи-давлатларни аёлларга нисбатан камситишнинг барча шаклларини бартараф этиш чораларини кўриш мажбуриятини олишини таъминлайди.

Бу борада дунё мамлакатлари ҳам миллий даражада гендер тенглиги масаласида ҳуқуқий тартибга солишни такомиллаштириш чораларини кўришмоқда. Кўпгина мамлакатлар аёлларга нисбатан зўравонликнинг олдини олиш ва унга қарши курашиш, тенг бандлик имкониятларини таъминлаш, камситишдан ҳимоя қилишга қаратилган қонунларни ишлаб чиқмоқда ва амалга оширмоқда.

Мазкур соҳалардаги қонунчиликни такомиллаштириш, шунингдек, хорижий давлатларнинг ижобий тажрибасини ҳисобга олган ҳолда, оилавий зўравонликдан жабрланган шахсларни ҳимоя қилиш, олдини олиш ва уларга ёрдам кўрсатиш соҳасида самарали давлат сиёсати чора-тадбирларини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш қонун ҳужжатларига риоя этилиши ва ҳимоя қилинишини таъминлайди. Бироқ, ҳар бир мамлакатда бу соҳада ўз қонунчилиги мавжуд ва у ўзига хос мазмун ва маданиятга қараб фарқ қилиши мумкин. Шу нуқтаи назардан, гендер тенглигини самарали ҳуқуқий тартибга солинишини таъминлашда аёл ва эркакнинг физиологик жиҳатлари, давлатда мавжуд маъданий қоидаларни инобатга олиш лозимдир.  

Нилуфар Раҳмонқулова,

юридик фанлари доктори, профессор