Turonlik naqqosh va musavvirlarning o‘z kasb “kodeks”i bo‘lganini bilasizmi?
Qadimiy Samarqand va Buxoro obidalaridagi betakror naqshlar asrlar osha butun dunyoni hayratga solib keladi.
Bu mahobatli go‘zallik ortida yuksak tartib va mukammal kasbiy intizom yashiringan edi. Ushbu san’at faqatgina qo‘l mehnati yoki oddiy chizmachilik mahsuli bo‘lmagan. O‘tgan asrning o‘rtalarida ilm ahli e’tiboriga taqdim etilgan nodir bir hujjat ana shu muazzam tarix pardasini ko‘tardi. Mazkur topilma orqali ajdodlarimiz yaratgan mo‘’jizalarning kasbiy va axloqiy poydevori naqadar mustahkam bo‘lganiga yaqqol guvoh bo‘lamiz.
Ushbu tarixiy hujjat Turon naqqoshlari va musavvirlarining maxsus kasb risolasi sanaladi. Asar o‘zbek tilida, chiroyli va nafis nasta’liq xatida bitilgan. Qizil va qora siyohlarda yozilgan bu noyob qo‘lyozma o‘n to‘qqizinchi asrning ikkinchi yarmida xattotlar tomonidan qog‘ozga ko‘chirilgan. Ammo uning asl ildizlari o‘n to‘rtinchi va o‘n beshinchi asrlarga, ya’ni Ikkinchi uyg‘onish davriga borib taqaladi. Bu hujjat hunarmandlarning o‘ziga xos axloq kodeksi va tarixiy qomusi vazifasini o‘tagan. Aynan shu muborak pallada me’morchilik va kitobat san’ati mislsiz yuksalishga erishgan edi.
O‘n to‘rtinchi asr oxiri va o‘n beshinchi asrda milliy naqqoshlik o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga chiqdi. Temuriylar saroyida maxsus ijodiy maktablar gurkirab yashnadi va butun olamni hayratga soldi. Bu davrda yaratilgan mo‘’jizaviy naqshlar haligacha dunyo ahlini lol qoldirib kelmoqda. Olimlar mazkur risola aynan o‘sha buyuk yuksalish davrida yaratilganini haqli ravishda ta’kidlaydilar. O‘sha paytda saroy ustaxonalari bilan bir qatorda xalq uchun ishlaydigan mustaqil ijod o‘choqlari ham keng faoliyat yuritgan.
Tarixiy hujjatda o‘n ikki nafar eng buyuk va peshqadam ustozning nomi sharaf bilan keltirilgan. Ular orasida yurtimizning turli qadimiy go‘shalaridan yetishib chiqqan ulug‘ siymolar borligi tahsinga sazovordir. Ubayd Buxoriy va Abdijalil Toshkandiy kabi ijodkorlar shular jumlasidan. Shuningdek, qomusiy hujjatda Jaloliddin Andigoniy, Muhammad Balxiy va Shamsiddin Qoshg‘ariy kabi nomlar ham zikr etiladi. Bu tabarruk ismlar yurtimiz azaldan buyuk musavvirlar va naqqoshlar o‘chog‘i bo‘lganini tasdiqlaydi.
Buyuk ustozlarning nomlari faqatgina qog‘ozda qolmagan, balki ularning ijodi chegaralarni yorib o‘tgan. Masalan, tarixchilarning ta’kidlashicha, Usto Bobo ismli musavvir o‘zbek rangtasvir san’atini Usmoniylar saroyiga olib kirgan va u yerda yangi maktab yaratgan. Ustoz Shamsiddin esa o‘n to‘rtinchi asrda mashhur “Shohnoma” asariga betakror suratlar chizgan va nomini tarixga muhrlagan. Bu tarixiy dalillar Turon musavvirlari jahon madaniyati rivojiga bevosita va kuchli ta’sir o‘tkazganini ko‘rsatadi. Ularning nodir ijodiy usullari boshqa o‘lkalarning san’atini ham boyitgan.
Qadimiy ustalar o‘z kasbiga o‘ta jiddiy va ulkan mas’uliyat bilan yondoshganlar. Risolada naqqoshlikda qo‘llaniladigan o‘ttiz ikki xil tabiiy rang turi mavjudligi alohida uqtiriladi. Ustaxonaga kirish, mo‘yqalamni shaylash va turli ranglarni qorish jarayonlari yuksak hurmat bilan amalga oshirilgan. Musavvir qog‘ozga yoki devorga ilk chiziqni tortishdan oldin qalban va ruhan to‘liq poklanishi shart edi. Bu holat ijodkorning tafakkur dunyosi naqadar toza va boy bo‘lganini anglatadi. Ajdodlarimiz uchun san’at asari shunchaki bo‘yoqlar yig‘indisi emas, balki ustaning qalb qo‘ri va ko‘z nuri hisoblangan.
Nodir risolada har bir naqqosh qat’iy amal qilishi lozim bo‘lgan yettita asosiy kasbiy burch belgilab qo‘yilgan. Eng avvalo, ustadan doimiy jismoniy va ruhiy poklik talab etilgan. So‘ngra esa, o‘tgan buyuk ustozlar xotirasini mudom hurmat qilish uqtirilgan. Hamkasblar o‘rtasidagi o‘zaro mustahkam ahillik va har bir ishda niyatni xolis qilish ham muhim shartlardan sanalgan. Kasbda va hayotda to‘laqonli halol bo‘lish har bir hunarmandning o‘zgarmas oltin qoidasi bo‘lgan. Nopok yo‘llardan uzoq yurish va cheksiz kamtarlikni saqlash orqaligina haqiqiy kamolotga va e’tirofga erishilgan. Ushbu qoidalarni buzgan insonlar hunarmandlar davrasidan chetlatilgan.
Mazkur nodir va bebaho risola millatimizning o‘chmas tarixiy va madaniy xazinasi hisoblanadi. U ajdodlarimizning mehnatga bo‘lgan yuksak ehtiromini va qat’iy kasbiy intizomini barchaga yaqqol namoyon etadi. Naqqoshlik tarixini teran oqil mushohada qilish orqali biz milliy o‘zligimizning eng yorug‘ tomonlarini qayta kashf etamiz. Qadimiy bitiklar bugungi avlodni ham yuksak mas’uliyatga, halollikka va tinimsiz izlanishga chorlaydi.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
