Tog‘lar tilini tushungan olim
XX asr boshlarida geologiya fani ulkan ma’lumotlar to‘plamiga ega bo‘lsa-da, bu ma’lumotlarni birlashtiruvchi yaxlit yangi nazariy asos yetishmasdi, bu holat esa foydali qazilmalarni izlashni ko‘pincha tavakkalga asoslangan mashaqqatli jarayonga aylantirib qo‘ygan edi.
Buyuk kashfiyotlar ko‘pincha alohida, bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan hodisalar orasidagi yashirin ichki qonuniyatni ko‘ra bilishdan boshlanadi. Yosh geolog Habib Abdullayev o‘z ilmiy faoliyatining ilk bosqichlaridayoq Langar volfram-molibden konini o‘rganar ekan, ayrim jinslarning paydo bo‘lishi bilan ruda konlarining joylashuvi o‘rtasidagi aniq bir tartibni seza boshladi. O‘sha davrda hukmron bo‘lgan ko‘plab qarashlar ruda hosil bo‘lishini turli-tuman, o‘zaro aloqasiz sabablar bilan izohlardi. Bu esa konlarni qidirib topishda yagona ilmiy uslub ishlab chiqishga imkon bermas, geologlarni katta hududlarni “ko‘r-ko‘rona” o‘rganishga majbur qilardi. Habib Abdullayevning tadqiqotlari aynan mana shu tarqoqlikni bartaraf etishga qaratilgan edi. U tog‘ jinslarini shunchaki toshlar yig‘indisi emas, balki yer qa’ridagi yagona jarayonlarning natijasi sifatida o‘rgana boshladi.
Yangi nazariyaning yaratilishi
Habib Abdullayevning geologiya fanidagi tub burilishi uning “Rudalanishning granitoid intruziyalar bilan genetik bog‘liqligi” nomli asarida o‘z ifodasini topdi. Bu asar nomining o‘ziyoq murakkab tuyulishi mumkin, biroq uning mohiyati juda aniq va ravshan edi. Olim yer qa’ridagi erigan magma (granitoid intruziya) yuqoriga ko‘tarilib, sovishi natijasida undan turli ma’danlar ajralib chiqishi va ma’lum bir qonuniyat asosida konlarga aylanishini ilmiy jihatdan isbotlab berdi. Ya’ni, u magma o‘choqlari va ruda konlari o‘rtasida “genetik” – tug‘ma, ajralmas bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi.
Bu kashfiyot geologlar qo‘liga kuchli qurol tutqazdi. Endi ular ulkan hududlarni emas, balki aynan magmatik jinslar tarqalgan istiqbolli maydonlarni aniq nishonga olib o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘lishdi. Habib Abdullayev nazariyasi foydali qazilmalarni izlash ishlarini bashorat va taxminlardan aniq hisob-kitobga asoslangan ilmga aylantirdi. Uning bu qarashlari o‘sha davrdagi Elshonsning mavhum batolit nazariyasidan tubdan farq qilar, chunki Abdullayev konlarning aynan kichik intruziya o‘choqlari bilan bog‘liqligini va ularning joylashuvini aniq bashorat qilish mumkinligini ta’kidlagan edi.
Jahon ilmidagi aks-sado
Ilm-fan tarixida butun bir sohani o‘zgartirib yuborgan bunday yaxlit nazariyalar uchrab turadi. Masalan, XX asr boshlarida nemis olimi Alfred Vegener qit’alarning harakatlanishi haqidagi nazariyani ilgari surganda, ko‘pchilik uni qabul qilmagan edi. Biroq keyinchalik bu nazariya yer yuzidagi tog‘larning hosil bo‘lishi, zilzilalar va vulqonlarning sabablarini tushuntirib beruvchi yagona ilmiy asosga – plitalar tektonikasiga asos bo‘ldi. Vegener nazariyasi geologlarga yer qobig‘ining “umumiy xaritasi”ni taqdim etgan bo‘lsa, Habib Abdullayevning nazariyasi yer qa’ridagi boyliklarning “xazina xaritasi”ni yaratdi. Uning ishlariga dunyo miqyosida qiziqishning naqadar yuqori bo‘lganini monografiyasining qisqa muddatda nemis, ingliz va xitoy tillariga tarjima qilinishi ham yaqqol ko‘rsatib turibdi.
Nazariyadan amaliyotga
Habib Abdullayevning ilmiy qarashlari qog‘ozda qolib ketmadi. U birinchilardan bo‘lib O‘rta Osiyoni alohida, o‘ziga xos ruda-petrografik xususiyatlarga ega ulkan hudud sifatida ajratdi. Bu esa mintaqaning yer osti boyliklarini tizimli o‘rganish va o‘zlashtirish uchun ilmiy zamin yaratdi. Uning tadqiqotlari, xususan, skarnlar (magma va ohaktoshlar tutashgan joyda hosil bo‘luvchi jinslar) tuzilishi va ular orasidagi ruda hosil qiluvchi turlarini aniqlash borasidagi ishlari ko‘plab yangi konlarni topishga yo‘l ochdi. Ikkinchi jahon urushining og‘ir yillarida hukumat raisining o‘rinbosari va Davlat rejalashtirish komissiyasi raisi sifatida uning ilmiy bilimi va tashkilotchiligi mudofaa sanoatini zarur strategik xomashyo bilan ta’minlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etdi.
Fan tashkilotchisi va ustoz
Buyuk olimning buyukligi nafaqat o‘zining kashfiyotlari, balki ortidan ergasha oladigan kuchli ilmiy maktab yaratgani bilan ham o‘lchanadi. Habib Abdullayev O‘zbekiston Fanlar akademiyasiga rahbarlik qilgan yillarida geologiya fanini rivojlantirish uchun mustahkam poydevor yaratdi. Uning tashabbusi bilan O‘rta Osiyoda birinchi “O‘zbekiston geologiya jurnali” tashkil etildi, Toshkent politexnika institutida Petrologiya va metallogeniya kafedrasiga asos solindi. U nafaqat geologiya, balki fanning boshqa sohalarida ham milliy kadrlar yetishib chiqishiga katta e’tibor qaratdi. Uning bevosita rahbarligida 7 nafar fan doktori va 28 nafar fan nomzodi yetishib chiqdi. Bu uning merosi nafaqat kitoblarda, balki ko‘plab shogirdlarining ilmiy ishlarida ham yashayotganidan dalolatdir.
Habib Abdullayevning xizmatlari xalqaro miqyosda ham yuksak e’tirofga sazovor bo‘ldi. U Fransiya geologiya va Buyuk Britaniya Qirollik mineralogiya jamiyatlari kabi dunyoning eng nufuzli ilmiy markazlariga a’zo etib saylandi. Uning “Daykalar va rudalanish”, “Chatqol-Qurama tog‘lari magmatizmi va metallogeniyasining asosiy xususiyatlari” kabi asarlari hozirgacha soha mutaxassislari uchun muhim qo‘llanma bo‘lib kelmoqda. Olimning vafotidan so‘ng nashr etilgan 7 jildlik “Tanlangan asarlar”i uning naqadar sermahsul ijod qilganini ko‘rsatadi. Uning ilmiy merosiga yuksak baho sifatida olimga “Metallogeniya – foydali qazilma konlarini qidirib topishning geologik asosi” monografiyasi uchun Beruniy nomidagi Davlat mukofoti berildi. Hozirda O‘zbekiston Fanlar akademiyasining Geologiya va geofizika instituti uning nomi bilan ataladi. Bularning barchasi olimning ilm-fan oldidagi buyuk xizmatlariga ko‘rsatilgan yuksak ehtirom belgisidir.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
