Taxt va tariqatni teng tutgan xon

XVI asr boshlarida Turon o‘ta tahlikali va murakkab davrni boshdan kechirdi. Mamlakat sarhadlariga janubdan ulkan va shafqatsiz qo‘shin bostirib kirdi. Davlatning mustaqilligi va xalqning kelajagi qil ustida qolgan edi. Shayboniylar parokandalik yoqasiga kelib qoldi. Shunday og‘ir pallada tarix sahnasiga navbatdagi qahramon chiqdi. Bu shaxs Abulg‘oziy Ubaydulloh Bahodirxon edi. U bundan 540 yil oldin – 1486-yilda Xorazmning Vazir shahri yaqinidagi Tirsak mavzesida tug‘ilgan. Yosh shahzoda nafaqat yurtni halokatdan qutqardi, balki uni yuksaltirdi ham.

Muhammad Shayboniyxonning fojiali o‘limidan so‘ng voqealar shiddatli tus olgan edi. Safaviylar hukmdori shoh Ismoil I ayovsiz hujumga o‘tdi. Dastlab Ubaydulla va Muhammad Temur Sultonlar yov bilan sulh tuzishga urindi. Ular maxsus elchilar almashib, yurtni vayronagarchilikdan asrab qolmoqchi bo‘lishdi. Biroq dushmanning niyati qat’iy edi, ular yarashuvni aslo istamadi. Bu vaqtda Ubaydulla Sulton Buxoro hokimi sifatida dushmanga qarshi qat’iy kurash boshladi. 1511-yilgi to‘qnashuvlarda mag‘lubiyatga uchragan qo‘shin Turkiston shahriga chekindi. Ubaydulla Sulton bilan birga Ko‘chkunchixon, Suyunchxo‘jaxon va Jonibek Sulton ham chekinishga majbur bo‘ldi. Bu chekinish aslida keyingi hal qiluvchi zarba uchun pishiq harbiy tadbir edi.

Tez orada qayta kuch to‘plagan qo‘shin hal qiluvchi hujumga o‘tdi. 1512-yilning 28-aprel kuni Ko‘li Malik mavzesida shiddatli jang bo‘ldi. Ubaydulla Sulton askarlari dushmanni tor-mor keltirib, Buxoro va Samarqandni ozod qildi. Biroq yov tez orada Najmi Soniy boshchiligidagi oltmish ming kishilik qo‘shin bilan qaytdi. Qonli qamal natijasida G‘uzor va Qarshi shaharlari dushman qo‘liga o‘tdi. So‘ngra safaviylar G‘ijduvon qal’asini qamal qilishga kirishdi. Ubaydulla va Jonibek Sultonlar Karmana hududiga chekinib, kuchlarni birlashtirdi. Ko‘chkunchixon va Temur Sulton esa Miyonkolda hal qiluvchi jangga tayyorgarlik ko‘rdi. 1512-yil 24-noyabrdagi G‘ijduvon jangida yov butunlay yakson qilindi.

Buyuk harbiy zafarlardan so‘ng Ubaydulla Sulton Xuroson tomon yurishlarni davom ettirdi. 1513-yil bahorida Marv va Xorazm shaharlari muvaffaqiyatli ozod qilindi. Uzoq davom etgan to‘qnashuvlardan so‘ng Mashhad va Hirot yana davlat tarkibiga qaytarildi. 1533-yilda oliy hokimiyat tepasiga kelgach, Ubaydullaxon o‘ta muhim siyosiy qaror qabul qildi. Davlat poytaxti Samarqanddan ko‘p asrlik boy o‘tmishga ega Buxoroga ko‘chirildi. Shu tariqa Buxoro xonligi degan yangi va qudratli davlat paydo bo‘ldi. Poytaxtda mislsiz bunyodkorlik ishlari avj olib, shahar qiyofasi o‘zgardi. Zarafshon, ya’ni Ko‘hak daryosi ustida mustahkam Mehtar Qosim ko‘prigi qad rostladi. Shaharning qoq yuragida muhtasham Mir Arab madrasasi va Mirak Sayd G‘iyos bog‘i barpo etildi.

Ubaydullaxonning ma’naviy olami uning harbiy iste’dodidan qolishmas edi. Unga yoshligidan Mavlono Muhammad Qozi, Fazlulloh ibn Ro‘zbehon va Maxdumi A’zam kabi ulug‘ allomalar saboq berdi. Mavlono Muhammad Azizon va Mavlono Xoja Muhammad Sadr uning ruhiy kamolotiga hissa qo‘shdi. Ayniqsa, Buxoroda Mir Arab nomi bilan tanilgan amir Abdulla Yamaniy unga harbiy san’atdan ham dars bergan. Xon o‘z ustoziga murid bo‘lib tushdi va unga chinakam sadoqat ko‘rsatdi. Ubaydullaxon yassaviya va naqshbandiya tariqatlarining yetuk namoyandasiga aylanib, hatto murshid darajasiga ko‘tarildi. Taxtda o‘tirgan hukmdorning shogirdlar tarbiyalashi tariximizdagi hayratlanarli holatlardan biridir.

Sarkarda qalbida buyuk so‘z iste’dodi ham yashirin edi. Ubaydullaxon o‘zbek, fors va arab tillarida yetuk she’rlar bitgan shoirdir. U “Ubaydiy”, “Qul Ubaydiy” va “Ubaydulloh” taxalluslari bilan bebaho adabiy xazina yaratdi. Zahiriddin Muhammad Boburdan so‘ng o‘zbek ruboiychiligini aynan u yuksaklikka ko‘tardi. Adibning o‘zbek tilidagi devoni uch yuz o‘nta g‘azal va to‘rt yuz o‘ttizta ruboiyni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, o‘n bitta tuyuq, o‘n sakkizta masnaviy va yettita muammo ham yaratilgan. Devondan o‘rin olgan “Omonatnoma”, “Shavqnoma”, “G‘ayratnoma” va “Sabrnoma” manzumalari axloqiy-tarbiyaviy ahamiyatga ega. Ahmad Yassaviyning hikmat yozish an’anasi ham uning ijodida go‘zal davom ettirilib, ikki yuz yigirmadan ortiq hikmat yozilgan.

Forsiy devonida esa bir yuz oltmish uch g‘azal va to‘rt yuz o‘n sakkiz ruboiy mavjud. Arab tilidagi merosi ham o‘ttiz beshga yaqin go‘zal g‘azal va teran qit’alardan iboratdir. Bu bebaho va muhtasham kulliyot 1583-yilda Mir Husayn Husayniy tomonidan alohida kitob holiga keltirilgan. Buyuk sarkarda 1540-yilning o‘n yettinchi martida Buxoro shahrida yorug‘ olamni tark etdi. Uning jasadi mashhur Bahouddin Naqshband majmuasidagi Shohlar daxmasiga munosib tarzda dafn qilindi. Uning nodir qo‘lyozmalari bugungi kunda Toshkent, Istanbul va Ko‘niyo shaharlaridagi kutubxonalarda saqlanmoqda. 

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA