Tovuslar shahrining tarixi
Qadimgi Turon zamini ko‘plab sirlarni o‘z bag‘rida yashirib keladi. Buxoro vohasidagi Arqud rustog‘ining tarixi bunga yorqin misoldir. Bu manzilgoh o‘zining beqiyos boyligi bilan mintaqada dovrug‘ qozongan.
Mahalliy aholi zebu ziynatni, go‘zallikni nihoyatda qadrlagan. Boylik belgisi sifatida har bir xonadonda kamida bittadan tovus boqilgan. Bu nodir qushlar shahar ko‘chalariga o‘zgacha tarovat baxsh etgan. VIII asr boshlarida Arab xalifaligi qo‘shinlari bu yerga kirib kelganida mazkur manzara ularni qattiq hayratga solgan. Narshaxiyning ma’lumot berishicha, ular ilgari bunday go‘zal qushni ko‘rmagan edilar. Arqud nomini unutib, bu joyni “Zot ut-tavois” deb atay boshladilar. Bu atama arab tilida “Tovuslar egasi” degan ma’noni anglatar edi. Vaqt o‘tishi bilan nom qisqarib, faqat Tavois shaklida saqlanib qoldi.
Tavoisning afsonaviy shon-shuhrati faqat tovuslar bilan bog‘liq emasdi. U qadimiy Samarqand va Buxoro orasidagi karvon yo‘lida qad rostlagan. Shahar Buxorodan yetti farsang masofada joylashgan edi. Qulay jug‘rofiy joylashuv manzilgohni mintaqaning muhim savdo o‘chog‘iga aylantirdi. Narshaxiyning yozishicha, bu yerda kuz faslida o‘n kunlik bozor ham tashkil etilgan. Bu tarixda kam uchraydigan, odatiy bo‘lmagan g‘aroyib savdo rastasi edi. Bozorda faqat nuqsonli mollar sotilgan. Savdogarlar o‘rtasida qat’iy va shafqatsiz qoida amal qilgan. Sotilgan mol hech qachon qaytarib olinmagan. Na oluvchining, na sotuvchining qo‘shimcha sharti qabul qilinmagan.
Xatarli savdo qoidasiga qaramay, bozorning dovrug‘i mintaqaga tez yoyilgan. Ushbu o‘n kunlik noodatiy savdoga Farg‘ona, Choch va boshqa viloyatlardan o‘n mingdan ortiq odam yig‘ilgan. Iqtisodiy tavakkalchilik yuqori bo‘lishiga qaramay, tojirlar katta manfaat topib qaytgan. Mahalliy dehqonlarning yerga ishlov berish borasidagi mahorati ham yuqori bo‘lgan. Ularning unumdor dalalaridan doimo mo‘l hosil olingan. Biroq ularni mintaqadagi badavlat kishilarga aylantirgan asosiy omil aynan tijorat edi. Tavoisning iqtisodiy qudrati uni siyosiy jihatdan ham muhim manzilga aylantirdi.
Shaharning harbiy va mudofaa ahamiyati yuqori baholangan. Tarixchi Tabariyning ma’lumotlariga ko‘ra, arab sarkardasi Qutayba ibn Muslim shu yerda o‘zining qarorgohini qurgan. Bu holat Tavoisning mustahkam qal’a va yengilmas hisorga ega ekanligi bilan izohlanadi. Ilk o‘rta asrlarda bu yerda keng shahriston va haybatli jome masjidi qad rostlagan. Shahar o‘rtasidan oquvchi Abu Muslim arig‘i aholini uzluksiz obihayot bilan ta’minlagan. Yetti yuz o‘ttizinchi yilning o‘n yettinchi noyabrida Tavois ostonasida shiddatli qonli to‘qnashuv sodir bo‘ldi. Bu jangda turkiylar va sug‘diylarning birlashgan qo‘shini arablarga qarshi kurashdi.
Tavois faqat harbiy to‘qnashuvlar va savdo rastalari bilan cheklanib qolmagan. Bu qadimiy zamin asrlar davomida ko‘plab buyuk ulamolarni tarbiyalagan. Ular orasida to‘qqiz yuz ellik oltinchi yilda vafot etgan mashhur muhaddis Abu Bakr Tavoisiyning nomi ajralib turadi. Ushbu olimning asarlari islom olamida e’tirof etilgan. Shaharning ma’rifiy muhiti uning iqtisodiy farovonligi bilan hamohang rivojlangan. So‘nggi o‘rta asrlarga kelib, vohadagi siyosiy o‘zgarishlar tufayli shahar qiyofasi ham o‘zgara boshladi. Asosiy hudud Tavoisi Bolo (Yuqori Tavois) va Tavoisi Poyon (Quyi Tavois) nomli ikkita yirik qishloqqa bo‘linib ketdi.
O‘n to‘qqizinchi va yigirmanchi asrlarga kelib bu qadimiy go‘sha Bo‘yon deb atala boshladi. Bugungi kunda u Navoiy viloyatining Qiziltepa tumani tarkibiga kiruvchi oddiy qishloqdir. Tavois yaqinidagi Shahri vayron tepaligi o‘tmishning ulkan va viqorli sukunatini o‘zida mujassam etgan. Ushbu ulkan xarobalar ostida moziyning minglab ochilmagan sirlari yotibdi. Qachonlardir o‘n minglab savdogarlar bilan gavjum bo‘lgan karvon yo‘llari bugun sukunatga cho‘mgan. Biroq bu muqaddas zaminning tarixiy ruhi hech qachon o‘chmaydi. Ota-bobolarimiz yaratgan buyuk madaniyat izlari hanuzgacha ilm ahlini o‘ziga jalb qilib keladi. Bu tuproqning har bir qarichi buyuk tarixdan so‘zlaydi.
Alisher Egamberdiyev , O‘zA
