Soliqqa oid 476,8 milliard so‘mlik shikoyat kelib tushgan
O‘zbekistonda tadbirkorlar va soliq organlari o‘rtasida yuzaga keladigan bahslarni sudgacha hal etish amaliyoti tobora takomillashib bormoqda. Bu esa bir tomondan tadbirkorlarning huquqlarini himoya qilishga xizmat qilsa, ikkinchi tomondan soliq ma’muriyatchiligida ochiqlik va shaffoflikni ta’minlashga ko‘maklashmoqda.
Soliq qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yil 1-iyun holatiga qadar soliq nizolari bo‘yicha jami 476,8 milliard so‘mlik 109 ta shikoyat kelib tushgan. Nizolarning asosiy qismi soliq auditi hissasiga to‘g‘ri keladi. Kelib tushgan murojaatlarning asosiy qismi soliq auditi natijalari bilan bog‘liq bo‘lgan.
Jumladan, 344,6 milliard so‘mlik 76 ta murojaat — soliq auditi bo‘yicha, 132,2 milliard so‘mlik 33 ta murojaat — sayyor soliq tekshiruvlari bo‘yicha murojaatlar kelib tushgan.
Bu raqamlar soliq nazoratining eng keng qo‘llaniladigan shakli bo‘lgan audit jarayonlari tadbirkorlar bilan bog‘liq bahslarning asosiy manbai bo‘lib qolayotganini ko‘rsatadi.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, ko‘rib chiqilgan murojaatlarning ma’lum qismi bo‘yicha soliq to‘lovchilarning e’tirozlari asosli deb topilgan. Xususan, 1,4 milliard so‘mlik 5 ta murojaatda soliq to‘lovchilarning pozitsiyasi qisman qanoatlantirilgan. Ularning 4 tasida 0,6 milliard so‘mlik qismi bo‘yicha qarorlar qayta ko‘rib chiqilgan.
Biroq aksariyat holatlarda soliq organlari qabul qilgan qarorlar qonuniy va asosli deb topilgan. Jumladan, 362,4 milliard so‘mlik 83 ta murojaat bo‘yicha soliq xizmati organlarining qarorlari o‘z kuchida qoldirilgan hamda murojaatchilarga belgilangan tartibda huquqiy tushuntirishlar berilgan. Bu holat soliq nazorati jarayonlarida qabul qilinayotgan qarorlarning katta qismi huquqiy jihatdan mustahkam ekanini ko‘rsatadi.
Ayni vaqtda 113 milliard so‘mlik 21 ta murojaat yuzasidan o‘rganish ishlari davom etmoqda. Mazkur murojaatlar bo‘yicha yakuniy qarorlar qabul qilingach, yilning birinchi yarmi bo‘yicha soliq nizolarining umumiy manzarasi yanada aniqlashadi.
Qayd etilishicha, soliq nizolarini sudgacha hal qilish mexanizmi bir qator muhim afzalliklarga ega. Avvalo, bu tadbirkorlarga vaqt va mablag‘ni tejash imkonini beradi. Chunki sud jarayonlari ko‘p vaqt talab qilishi mumkin. Shu bilan birga, murojaatlarni ma’muriy tartibda qayta ko‘rib chiqish orqali ehtimoliy xatolarni bartaraf etish imkoniyati paydo bo‘ladi.
Yana bir muhim jihat — mazkur mexanizm soliq organlari faoliyati ustidan jamoatchilik nazoratini kuchaytirishga xizmat qiladi. Agar tadbirkor qarordan norozi bo‘lsa, u o‘z huquqlarini himoya qilish uchun qo‘shimcha imkoniyatga ega bo‘ladi.
Tahlillarga ko‘ra, kelib tushgan murojaatlarning asosiy qismi bo‘yicha soliq organlari qarorlari o‘z kuchida qoldirilgani soliq nazorati sifatining oshib borayotganidan dalolat beradi. Shu bilan birga, ayrim murojaatlarning qisman qanoatlantirilgani shikoyatlarni ko‘rib chiqish jarayoni formal emas, balki har bir holat alohida va xolis baholanishini ko‘rsatadi.
Shu ma’noda, sudgacha hal etish instituti davlat va biznes o‘rtasidagi munosabatlarni muvozanatlashtirish, ishbilarmonlik muhitini yaxshilash hamda soliq sohasida qonuniylikni ta’minlashning muhim vositalaridan biri bo‘lib qolmoqda. Ushbu amaliyotning yanada takomillashtirilishi tadbirkorlarning huquqiy himoyasini kuchaytirish va soliq ma’muriyatchiligining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Shahnoza Mamaturopova, O‘zA
