Bugungi kunda jazirama quyosh nuri ostida toblanib turgan yurtimiz kengliklarida bir vaqtlar qalin yung bilan qoplangan, haybatli filsimon jonzotlar – mamontlar erkin kezib yurganini tasavvur qilish qiyin. Ammo tarix, aniqrog‘i, tuproq ostidan chiqayotgan dalillar shuni ko‘rsatadiki, bizning zaminimiz nafaqat buyuk sivilizatsiyalar beshigi, balki qadimgi megafauna vakillari, xususan, ulkan mamontlarning ham vatani bo‘lgan.

Qadimshunoslar paleolit deb ataydigan qadimgi tosh asrining o‘rta bosqichida – bundan taxminan 100–40 ming yillar avval mintaqamiz iqlimi hozirgidan keskin farq qilgan. Sovuqsevar mamontlarning keng tarqalishi uchun qulay bo‘lgan ushbu davrda, fillar oilasiga mansub bu jonzotlarning bo‘yi 2,5–3,5 metrga, vazni esa naq 7 tonnagacha yetgan. Ularning himoya va ozuqa topish vositasi bo‘lgan, og‘zidan chiqib turuvchi tishlarining uzunligi 4 metrni, og‘irligi esa 100 kilogrammni tashkil etgani tabiatning naqadar qudratli mavjudotlarni yaratganidan dalolat beradi. O‘sha davr odamining bunday “tog‘dek” hayvonlar bilan yonma-yon yashashi ularning turmush tarziga jiddiy ta’sir ko‘rsatgan. Odamlar nafaqat tabiiy g‘orlarda, balki ushbu ulkan hayvonlarning suyaklaridan yasalgan maxsus turar-joylarda ham istiqomat qilishgan. Bu esa ibtidoiy ajdodlarimizning qurilish salohiyati va moslashuvchanligi haqidagi tasavvurlarimizni kengaytiradi.

Insoniyat tafakkuri rivojlanib, dunyoni o‘zi bilganicha tasvirlashga uringan paleolitning so‘nggi bosqichida g‘or devorlariga chizilgan suratlar orasida mamontlarning aks etishi bejiz emas. Bu davrda odamlar orasida yirik hayvonlarni ovlash jarayoni takomillashib borgan. Ibtidoiy qabrlarni o‘rgangan arxeologlar u yerdan mamont dandoni va suyaklaridan yasalgan nozik qurollar hamda bezaklarni topganlari, ajdodlarimizning estetik didi va suyakka ishlov berish madaniyati shakllanganini ko‘rsatadi. Demak, mamontlar faqat ozuqa manbai emas, balki ilk hunarmandchilik uchun muhim xomashyo bazasi ham bo‘lgan.

Garchi muzlik davri yakunlanib, iqlim ilishi bilan bu gigantlar qirilib ketgan bo‘lsa-da, ularning suyaklari asrlar osha qimmatbaho “xazina” sifatida ko‘rilgan. Mamontlar haqidagi ma’lumotlarning hatto o‘rta asr manbalarida, xususan, arab sayyohi Abu Homid G‘arnatiy (1080–1170) asarlarida uchrashi tarixchilarni hayratga soladi. Sayyohning yozishicha, bulg‘orliklar dala ishlari jarayonida tez-tez mamont suyaklariga duch kelishgan va ularni noyob xomashyo sifatida Xorazmga yuborishgan. Bu fakt o‘zbek davlatchiligi tarixidagi muhim markazlardan biri bo‘lgan Xorazmning o‘sha davrda yuksak hunarmandchilik markazi bo‘lganini yana bir bor tasdiqlaydi. Xorazmlik ustalar ushbu “asrlar tuhfasi”dan zodagonlar uchun bejirim buyumlar yasashgan, bu esa mamont suyagining o‘rta asrlar xalqaro savdosidagi o‘rnini ko‘rsatadi.

So‘nggi ikki asr davomida yurtimizning turli nuqtalaridan topilayotgan mamont qoldiqlari qadimgi tarixning jumboqli sahifalarini ochishga xizmat qilmoqda. Xususan, o‘tgan asrning yetmishinchi yillarida Samarqand viloyati Narpay tumanidagi Qo‘tirbuloq manzilgohidan topilgan jag‘ suyagi fan uchun nihoyatda qimmatli topilma hisoblanadi. Olimlarning taxminiga ko‘ra, u ilk pleystotsen davrida yashagan trogenteriy filining avlodi bo‘lgan “xazar mamonti”ga tegishlidir. Bu kabi topilmalar O‘zbekiston hududining paleozoologiya xaritasini tuzishda muhim ahamiyat kasb etadi.

Biroq, tarixni o‘rganishda faqat yutuqlar emas, balki yo‘qotilgan imkoniyatlardan ham saboq olish lozim. Matematik olim, professor Pirnazar Davronovning qaydlariga ko‘ra, 1976 yilda Nurobod tumanidagi Jom qishlog‘ida yuz bergan voqea bunga yorqin misoldir. O‘shanda Omondara hududidan boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi Mavlon Jabborov tomonidan noyob mamont suyagi topilgan edi. Afsuski, 21-maktab tarix xonasida saqlangan ushbu bebaho eksponat, yetarli darajada e’tibor berilmaganligi sababli besh bo‘lakka bo‘linib ketgan. Keyinchalik ulardan uch bo‘lagini saqlab qolish maqsadida Samarqand davlat universitetiga topshirishga ahd qilingan bo‘lsa-da, bu holat tarixiy merosga nisbatan ehtiyotkorlik va ilmiy yondashuv qanchalik zarurligini eslatib turadi.

Bugungi kunda muzeylarimizda saqlanayotgan, tuproq qa’ridan topilgan har bir mamont suyagi – shunchaki kalsiy qotishmasi emas. Ular ona zaminimizning ming yillar avvalgi tabiati, iqlimi va u yerda yashagan insonlarning kurashlarga boy hayotidan so‘zlovchi guvohlardir. O‘rta asrlarda Xorazm ustalari tomonidan sayqallangan mamont suyaklaridan tortib, Jom qishlog‘ida topilgan qoldiqlargacha – barchasi O‘zbekiston tarixining uzviy va ajralmas qismi bo‘lib, ularni asrab-avaylash va chuqur o‘rganish o‘tmishimizni teranroq anglashga xizmat qiladi.

Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA