Ergoterapiya: mustaqil hayot sari yangi qadam
27-oktabr – Xalqaro ergoterapiya kuni
Kunni hech qanday to‘siqlarsiz boshlash, o‘rindan turish, kiyinish, choy damlash yoki sevimli ishimizga oshiqish – biz oddiy kundalik reja va tabiiy holat deb qaraydigan bu mayda harakatlar aslida chinakam erkinlik va mustaqillik belgisi. Ammo kutilmagan insult, og‘ir jarohat yoki tug‘ma xastalik bu oddiy ko‘rinadigan erkinlikni bir zumda parchalab tashlashi mumkin. Ana shunday pallalarda tibbiyot faqat insonning biologik hayotini saqlabgina qolmay, uning mazmunini ham qayta tiklashi kerak bo‘ladi. Mana shu mas’uliyatli vazifani o‘z zimmasiga olgan ergoterapiya bugungi kunda global sog‘liqni saqlash tizimining ajralmas va eng nozik bo‘g‘iniga aylanib ulgurdi.
Tarixga nazar tashlaydigan bo‘lsak, ushbu sohaning paydo bo‘lishi bevosita insoniyat boshiga tushgan global sinovlar va ijtimoiy o‘zgarishlar bilan chambarchas bog‘liq. XX asrning boshlarida, xususan, Birinchi jahon urushidan keyin minglab harbiylar jang maydonlaridan og‘ir jarohatlar, oyoq-qo‘llarni yo‘qotish va og‘ir psixologik travmalar bilan qaytadi. O‘sha davrda an’anaviy tibbiyot ularning jismoniy yaralarini davolagani bilan, jamiyatga qaytish va kundalik hayotga mustaqil ravishda moslashish ko‘nikmalarini shakllantirishda jiddiy muammolarga duch keldi. Mana shu tarixiy ehtiyoj ta’sirida birinchi ergoterapiya markazlari shakllana boshladi. Dastlab maxsus shifoxonalarda tiklanish muolajalari sifatida boshlangan bu jarayon vaqt o‘tishi bilan fundamental ilmiy asoslarga ega chiqib, tibbiy-ijtimoiy reabilitatsiyaning mustaqil va ahamiyatli sohasiga aylanib ketdi.
Zamonaviy ilmiy tadqiqotlar ergoterapiyaning samaradorligini matematik aniqlik va kuchli dalillar bilan isbotlab bermoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining ma’lumotlariga ko‘ra, butun dunyo bo‘ylab har yili millionlab insonlar turli nevrologik, yurak-qon tomir va travmatologik kasalliklar oqibatida harakat funksiyalari cheklanishiga duch keladi. Xususan, insultdan keyingi tiklanish davrida malakali ergoterapevtlarning ishtiroki bemorlarning o‘z-o‘ziga xizmat qilish qobiliyatini sezilarli darajada tezroq tiklashga yordam berishi ilmiy jihatdan tasdiqlangan. JSSTning global hisobotlarida alohida ta’kidlanishicha, dunyo aholisining keksayishi va surunkali xastaliklarning ortib borishi sharoitida sog‘liqni saqlash tizimi faqatgina kasallikni davolashga emas, balki insonlarning funksional mustaqilligini saqlab qolishga ham yo‘naltirilishi lozim. Bunda ergoterapiya bemorlarning shifoxonada yotish muddatini qisqartirish va ularni to‘laqonli hayotga qaytarish orqali ulkan ijtimoiy-iqtisodiy samara beradigan vosita sifatida tan olinadi.
Dunyoning yetakchi davlatlari: Shimoliy Yevropa mamlakatlari, AQSH, Kanada va Buyuk Britaniya tajribasi shuni ko‘rsatadiki, soha muvaffaqiyati multidissiplinar yondashuvga asoslanadi. Bu mamlakatlarda klinikalar faqatgina tor doiradagi shifokorlar bilan cheklanib qolmay, balki har bir bemor uchun individual ergoterapevtik dasturlarni ishlab chiquvchi va uni amalga oshiruvchi mutaxassislar jamoasi bilan ta’minlangan. Ular hatto bemorning uy sharoitida ham muhitni moslashtirish, ya’ni maxsus panduslar o‘rnatish, ovqatlanish va kiyinish uchun qulay moslamalarni tanlash, uy intererini xavfsiz qilib qayta jihozlash orqali insonlarning o‘zgalarga qaramligini bartaraf etadi. Bu, bemorning ruhiy holatini barqarorlashtirib, oila a’zolarining ham kundalik turmushdagi mas’uliyat va yukini sezilarli darajada yengillashtiradi.
Bugungi kunga kelib, raqamli texnologiyalarning shiddat bilan rivojlanishi ergoterapiya sohasiga ham ulkan yangiliklarni olib kirmoqda. Virtual reallik (VR) tizimlari, sun’iy intellektga asoslangan reabilitatsiya uskunalari va masofaviy kuzatuv platformalari bemorlarga shifoxonadan tashqarida ham o‘z mashqlarini bajarish va mustaqilligini tiklash imkonini bermoqda. Shu bilan birga, O‘zbekiston kabi sog‘liqni saqlash tizimini izchil isloh qilayotgan mamlakatlarda ham tibbiy-ijtimoiy reabilitatsiyani yanada takomillashtirish, zamonaviy kadrlar tayyorlash hamda ilg‘or xalqaro standartlarni bosqichma-bosqich joriy etish masalalari davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylangan. Milliy tibbiyotimizga bunday ilg‘or yo‘nalishlarni olib kirish nafaqat sohaviy ko‘rsatkichlarni yaxshilaydi, shu bilan birga, jamiyatda har bir insonning qadr-qimmati, salomatligi va hayot sifatini kafolatlashda mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Demak, ergoterapiya tor doiradagi tibbiy muolaja majmui emas. Balki, insonga o‘z hayotining egasi ekanini yana bir bor his etish imkonini beruvchi sohadir. Tarix sinovlaridan o‘tib, global ilm-fan va amaliyot darajasiga ko‘tarilgan bu soha insoniyatga mustaqillik va umid baxsh etishda davom etadi.
Mohigul Qosimova,
O‘zA
