Aholiga 8 oyda 18,3 trln so‘m ipoteka krediti ajratildi
Uy-joy masalasini hal etishda ipoteka krediti aholi uchun muhim moliyaviy vositalardan biri bo‘lib qolmoqda. Markaziy bank ma’lum qilishicha, 2026-yil yanvar–avgust oylarida tijorat banklari tomonidan 59,2 ming nafar fuqaroga 18,3 trln so‘m ipoteka krediti ajratildi. Bu o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 4,9 trln so‘m yoki 36,6 foizga ko‘p.
Ipoteka kreditlash hajmining bunday o‘sishi aholining uy-joy xaridini bank mablag‘lari hisobidan moliyalashtirish ko‘lami kengayganini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, kreditlarning qaysi bozorga yo‘naltirilayotgani ham e’tiborga molik. Ajratilgan mablag‘larning 74 foizi birlamchi, 26 foizi ikkilamchi uy-joy bozoriga to‘g‘ri kelgan.
Ya’ni 18,3 trln so‘mlik ipoteka kreditining 13,6 trln so‘mi yangi uy-joy xaridiga, 4,7 trln so‘mi esa mavjud uy-joylarni sotib olishga yo‘naltirilgan. Ipoteka mablag‘larining qariyb uchdan to‘rt qismi birlamchi bozorga yo‘naltirilgani yangi qurilgan uy-joylar xaridi ipoteka kreditlashining asosiy segmenti bo‘lib qolayotganini ko‘rsatadi.
Bu holatni qurilish sohasi uchun ham muhim ko‘rsatkich sifatida baholash mumkin. Chunki yangi uy-joylarni ipoteka orqali xarid qilish imkoniyati kengayishi birlamchi bozordagi talabni moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlaydi. Biroq bu o‘sishni to‘liq baholash uchun uy-joy narxlari, qurilish hajmi, subsidiyalar va ipoteka dasturlari shartlaridagi o‘zgarishlarni ham birgalikda ko‘rib chiqish zarur.
Ikkilamchi bozorga yo‘naltirilgan 4,7 trln so‘m esa aholining mavjud uy-joy fondidagi xaridlarga bo‘lgan ehtiyoji ham saqlanib qolayotganini ko‘rsatadi. Jami kredit hajmini qarz oluvchilar soniga nisbatan hisoblaganda, bir fuqaroga to‘g‘ri keladigan ipoteka krediti o‘rtacha 309 million so‘m atrofida bo‘lgan. Albatta, bu shartli o‘rtacha ko‘rsatkich. Amalda kredit miqdori uy-joyning narxi, boshlang‘ich badal, kredit muddati, qarz oluvchining daromadi va tanlangan ipoteka dasturiga qarab farq qiladi. Shunga qaramay, mazkur raqam ipoteka bozorida aylanayotgan mablag‘lar ko‘lamini tasavvur qilish imkonini beradi.
Ipoteka kreditlarining qiymatida foiz stavkasi muhim o‘rin tutadi. Hisobot davrida moliyalashtirish manbasiga qarab o‘rtacha foiz stavkalari 16,9 foizdan 21,6 foizgacha shakllangan. Uzoq muddatli ipoteka kreditlarida hatto bir necha foizlik farq ham qarz oluvchining umumiy to‘lov miqdoriga ta’sir qilishi mumkin. Shu sababli ipoteka mahsulotini tanlashda faqat kredit summasiga emas, balki foiz stavkasi, muddat, boshlang‘ich badal va kredit bilan bog‘liq qo‘shimcha xarajatlarga ham e’tibor qaratish muhim. Shu bilan birga, 16,9–21,6 foizlik ko‘rsatkichlar turli moliyalashtirish manbalari bo‘yicha o‘rtacha stavkalarni ifodalaydi. Shuning uchun ularni barcha banklarning ipoteka mahsulotlari uchun yagona stavka sifatida qabul qilish to‘g‘ri bo‘lmaydi.
Ipoteka kreditlaridan foydalanuvchilarning yosh tarkibi ham o‘ziga xos manzarani namoyon etmoqda. Qarz oluvchilarning 64 foizi 31–50 yoshdagilar, 26 foizi 18–30 yoshdagilar, 10 foizi esa 51 yoshdan katta fuqarolar hisobiga to‘g‘ri kelgan. Shunday qilib, ipoteka qarz oluvchilarining qariyb uchdan ikki qismi 31–50 yosh oralig‘ida. 18–30 yoshdagilarning 26 foizlik ulushi esa yoshlar orasida ham uy-joy xaridini kredit orqali moliyalashtirishga talab mavjudligini ko‘rsatadi. Biroq bu raqamlardan yosh guruhlaridagi ipoteka talabining aniq sabablarini belgilab bo‘lmaydi. Buning uchun aholi daromadlari, oilaviy tarkib, uy-joyga egalik darajasi, boshlang‘ich badal va ipoteka dasturlaridan foydalanish imkoniyatlari kabi omillarni ham tahlil qilish talab etiladi.
Ipoteka kreditlari hajmining bir yilda 36,6 foizga oshishi bozorda kreditlash faolligi sezilarli kuchayganini ko‘rsatadi. Ammo ipoteka bozoridagi jarayonlarga faqat ajratilgan kreditlar hajmi orqali baho berish yetarli emas. Avvalo, kreditlar hajmi bilan uy-joy narxlari dinamikasi o‘rtasidagi bog‘liqlikni kuzatish muhim. Agar uy-joy narxlari ham sezilarli darajada o‘zgarsa, kreditlar hajmining o‘sishi aholining real uy-joy xarid qobiliyati qanday o‘zgarganini to‘liq aks ettirmasligi mumkin.
Shuningdek, aholining daromadlari va qarz yuki ham muhim omil hisoblanadi. Ipoteka kreditlash hajmi ortishi aholi uchun uy-joy xarid qilish imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin, biroq uzoq muddatli qarz majburiyatlarining aholi daromadlariga nisbati ham barqaror bo‘lishi zarur. Yana bir muhim jihat — ipotekaning qaysi qismi imtiyozli dasturlar, subsidiyalar yoki tijorat shartlari asosida ajratilgani. Bu ma’lumot kreditlash hajmidagi o‘sishning qaysi omillar hisobiga yuzaga kelganini aniqroq ko‘rsatib beradi.
2026-yilning dastlabki sakkiz oyi yakunlari ipoteka bozorida bir nechta asosiy tendensiyani ko‘rsatmoqda. Birinchidan, ipoteka kreditlari hajmi 36,6 foizga oshgan. Ikkinchidan, mablag‘larning katta qismi — 74 foizi birlamchi uy-joy bozoriga yo‘naltirilgan. Uchinchidan, ipoteka oluvchilar orasida 31–50 yoshdagilar 64 foiz bilan asosiy ulushni tashkil etmoqda. To‘rtinchidan, uchta yirik bankning o‘zi jami ipoteka kreditlarining 42,8 foizini ajratgan.
Umuman, keltirilgan ko‘rsatkichlar uy-joy xaridini bank kreditlari orqali moliyalashtirish ko‘lami kengayganini ko‘rsatadi. Endi ipoteka bozorining keyingi dinamikasida nafaqat kreditlar hajmi, balki ularning aholi daromadlari, uy-joy narxlari, foiz stavkalari va qarz yuki bilan mutanosibligi muhim ahamiyat kasb etadi.
Bir so‘z bilan aytganda, 18,3 trln so‘mlik ipoteka bozori ortida nafaqat kreditlar hajmining o‘sishi, balki yangi uy-joylarga talab, aholining moliyaviy imkoniyatlari va qurilish bozoridagi jarayonlar bilan bog‘liq kengroq iqtisodiy tendensiyalar namoyon bo‘lmoqda.
Shahnoza Mamaturopova,
O‘zA
