Зулматдаги нур: Басир кўзлар билан яратилган хазина
Дунёни теран нигоҳ билан англаш учун фақатгина кўз нурининг ўзи камлик қилади. Қачонки инсон тафаккури ва қалб кўзи очиқ бўлса, у энг қоронғу зулматни ҳам ёритиб юборади. Ўзбек адабиёти ва тарихидаги ана шундай ноёб истеъдод эгаларидан бири Воладир. Унинг асл исми – Эшонхўжа Мириноятуллоҳўжа ўғли. Иштихон заминида бир минг етти юз етмишинчи йилда туғилган бу инсон туғма басир эди.
Атроф-муҳитни кўз билан кўриш унга насиб этмади. Бироқ тақдир уни ўта кучли хотира ва зукколик билан сийлади. Бу хусусият уни ўз даврининг энг етук зиёлиларидан бирига айлантирди.
Эшонхўжанинг отаси қози эди. Бу мақом оилада илм-маърифатга бўлган эътиборни кафолатлар эди. Ота ўз фарзандининг иқтидорини эрта пайқади. Унинг бевосита ёрдами ва эътибори билан бўлажак шоир мукаммал билим олди. Кўзи ожизлигига қарамай, у мумтоз илмларни чуқур ўзлаштирди. Ёқимли овози ва фавқулодда қобилияти билан тезда элга танилди. Тез орада у Каттақўрғон адабий муҳитининг етакчиларидан бирига айланди. Бу даврда мазкур ҳудудда кучли ижодий мактаб шаклланган эди. Вола Шавқий, Нодим ва Хиромий каби йирик ижодкорлар билан яқин мулоқотда бўлди. Бу муҳит унинг ижодини янада бойитди ва сайқаллади. У ўзига “Вола”, яъни мафтун, ҳайратда қолган деган теран маноли тахаллусни танлади.
Вола икки тилда – туркий ва форсийда баробар ижод қилган зуллисонайн мутафаккирдир. Замондошлари унинг шеърларини равон ва халққа манзур деб баҳолаган. У ҳар икки тилдаги асарларидан иккита мукаммал девон тузган. Ўзи ҳам турли баёзларга тартиб берган. Афсуски, бу йирик тўпламларнинг тақдири номаълум. Бугунги кунгача турли баёзлар орқали унинг уч минг мисрадан зиёд шеърлари етиб келган. Бу мерос ишқий, ижтимоий ва панд-насиҳат мавзуларини қамраб олади. Ҳар бир мисрада теран мушоҳада ва кучли мантиқ яширинган.
Шоир ўз ижодий йўлини улуғ аждодларга эргашиш орқали шакллантирди. Туркий тилдаги асарларида Алишер Навоийни ўзига устоз деб билди. Форсий шеъриятда эса Ҳофиз Шерозий анъаналарини давом эттирди. Айниқса, унинг мухаммаснависликдаги маҳорати таҳсинга сазовор. У Навоийнинг қатор ғазалларига мустаҳкам мухаммаслар боғлаган. Масалан, “На ўтлуғ ораз эркан, шуъласи жисмимға жо қилмиш, На ҳижрон тиғи эркан, банд-бандимдин жудо қилмиш” мисралари билан бошланувчи асари бунга ёрқин далилдир. Бу жараёнда у шунчаки вазн, қофия ва радифни сақлаб қолмади. Балки, буюк салафи қўллаган бадиий санъатларни янада бойитишга ҳаракат қилди. Такрор, ташбеҳ ва муболаға санъатларини ўта усталик билан қўллади. Бу унинг юксак малакаси ва кенг дунёқарашидан далолат беради.
Адабий таъсир фақатгина шаклий ўхшашлик билан ўлчанмайди. Вола ва Навоий ижодидаги боғлиқлик мазмун, услуб ва оҳанг орқали ҳам намоён бўлади. Навоий ёр юзини ёпганда тўкилган кўз ёшни шундай тасвирлайди: “Оразин ёпқоч кўзимдин сочилур ҳар лаҳза ёш, Бўйлаким, пайдо бўлур юлдуз, ниҳон бўлғоч қуёш”. Вола эса бу мураккаб ташбеҳни ўзгача йўсинда, мустақил тарзда ифодалайди. Унинг наздида ҳам, ёруғлик ва зулмат кураши мавжуд. У “Ёшурмиш оразин ул ой ниқоби мушкфом ичра, Ниҳон ўлғон киби кўздин қуёш рухсори шом ичра” дея ёзади. Бу тасвир тарзи кўзи ожиз ижодкорнинг ботиний дунёси нақадар ранг-баранг эканини исботлайди. У зулматни ҳис қилган ҳолда, ёруғликни сўз орқали чиза олган.
Аммо Вола фақатгина ишқ-муҳаббат куйчиси эмас эди. У жамиятдаги ижтимоий адолатсизликларни, зулмни чуқур ҳис қилган ва жим туролмаган. Бир минг саккиз юз йигирма биринчи йилда Бухоро амирлигини ларзага солган тарихий воқеалар бошланди. Қипчоқлар қўзғолони деб ном олган бу ҳаракат узоқ давом этди. Вола мазлумлар ёнида турди, оддий халқнинг дардини ўз шеърларида акс эттирди. Унинг бу қатъий сиёсий позицияси амирга мутлақо ёқмади. Ҳақиқатни айтгани, халқ томонида тургани учун унинг ҳаёти хавф ва таъқиблар остида ўтди.
Умрининг сўнгги йилларини у қашшоқлик ва муҳтожликда ўтказди. Бироқ моддий қийинчиликлар унинг руҳини синдира олмади. Бир минг саккиз юз қирқ иккинчи йилда вафот этган Вола, ўзидан ўлмас мерос қолдирди. Унинг ҳаёт йўли ва ижоди миллий тарихимизнинг ёрқин саҳифаларидан биридир. Жисмоний нуқсонга қарамай, миллат маънавиятига қўшилган бу улкан ҳисса ҳар биримиз учун ибратдир. Бундай сиймоларни ўрганиш, уларнинг бой меросини келажак авлодга етказиш муҳим вазифамиздир.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
