Яқин Шарқдаги кескинлик Осиёнинг энергия хавфсизлигига қандай таъсир кўрсатади?
Хорижий мутахассислар қайд этишича, Яқин Шарқдаги геосиёсий кескинлик шароитида Осиё давлатларининг энергетика хавфсизлиги жиддий босим остида қолмоқда. Стратегик нефть захираси борлигига қарамасдан, минтақа мамлакатлари ўртасида бу борада сезиларли тенгсизлик мавжуд. Қолаверса, нефтни қайта ишлаш саноатига таъминот узилиши ёки эҳтимолий хатар энергия таъминотига таҳдидни кучайтириши мумкин.
Бир томондан АҚШ ва Исроил, иккинчи томондан Эрон туфайли авж олаётган можаро минтақада энергия ишлаб чиқариш, нефть ташиш ва денгиз логистикаси учун хавф туғдирмоқда. Бу ҳолат бозорга бевосита таъсир кўрсатмоқда. Хавфсизлик ва логистика муаммоси кучайиши ортидан айрим йирик ишлаб чиқарувчилар ишлаб чиқаришни қисқартириши глобал нефть таъминоти билан боғлиқ хавотирни кучайтирди. Айни пайт нефть нархи бир баррель учун 100 доллардан ошди. Инқироз айниқса Яқин Шарқдан нефть қабул қилувчи Осиё мамлакатларида яққол сезилиши кутиляпти.
– Ҳозир Осиё-Тинч океани минтақасидаги қуруқликда жойлашган омборларда тахминан 1,78 миллиард баррель хом ашё сақланмоқда, – дейди “Kpler” халқаро таҳлил компанияси таҳлилчиси Ҳумоюн Фалакшоҳий. –. Ушбу миқдорнинг 722 миллион баррели стратегик омборларда сақланади. Бошқа сув омборларидаги маҳсулотнинг бир қисми ҳам стратегик захира ҳисобига ўтказилиши мумкин. Масалан, Хитойда давлатга қарашли нефтни қайта ишлаш заводларидаги сақлаш қуввати ҳам стратегик захира ҳисобланади. Энг улкан захира Хитойда – тахминан 400 миллион баррель. Бу кўрсаткич Японияда 265, Жанубий Кореяда 57, Ҳиндистонда эса бор-йўғи 30 миллион баррелга яқин.
Осиё-Тинч океани минтақасида нефтга талаб кунига қарийб 25-26 миллион баррелни ташкил этади. Импорт ҳисобидан қопланадиган 21 миллион баррелнинг 10,6 миллиони Форс кўрфази орқали келади.
Эксперт фикрича, бозорда Япония стратегик захирадан нефть чиқариш имкониятини кўриб чиқаётгани ҳақида миш-миш пайдо бўлди.
– Яқин келажакда бошқа давлатлар ҳам шундай қадам қўйиши мумкин, – дейди “S&P Global Energy” компанияси глобал ёнилғи ва қайта ишлаш бозори бўйича вице-президенти Дэн Эванс. – Осиё давлатлари ўз захирасининг бир қисмини бозорга чиқаришга қодир. Фақат мамлакатлар имконияти борасида жиддий тафовут мавжуд. Хитой захираси Форс кўрфазидан импорт қилинаётган миқдорни тахминан 170 кун қоплаши мумкин. Япония бундай ҳолатга 132 кун, Жанубий Корея 33 кун, Ҳиндистон эса атиги 11 кун чидаб бера олади. Айни босқчида захирани келишиб чиқаришнинг иложи йўқдек. Бинобарин, Халқаро энергетика агентлиги (IEA)га аъзо давлатлар келажакда шу масалани кўтаришлари ҳам эҳтимолдан холи эмас. IEA президенти Фотиҳ Бирол ҳозирча бунга эҳтиёж йўқлигини айтган.
Дэн Эванс таъкидлашича, ҳозирги вазиятдан сайёрамиздаги нефтни қайта ишлаш қувватининг ярмидан кўпи зарар кўради. АҚШ, Исроил ва Эрон ўртасидаги кескинлик Яқин Шарқдан фаол равишда нефть олувчи Осиё давлатлари қайта ишлаш секторига бевосита таъсир қилмоқда. Инқирознинг тугаш санаси ноаниқлиги сабабли, ҳукуматлар ҳатто энг салбий сценарийга ҳам тайёр туришни ўйлаяпти. Бу ҳолат ички бозорга етказиб бериш устувор аҳамият касб этишини англатмоқда. Нефть маҳсулотларини экспорт қилувчи мамлакатлар учун қулай йўл қайта ишлаш корхоналаридан фойдаланишни ички талабга мувофиқ камайтириш ва экспорт чекловини жорий этишдир. Масалан, Хитой аллақачон нефть маҳсулотлари мамлакатдан чиқиб кетиши учун рухсатнома беришни тўхтатди. Таиланд ҳам экспортни ёпди.
Импортчи мамлакатлар учун энг жиддий ташвиш – бундай чораларнинг “қор тўпи эффекти” орқали тарқалиши эҳтимоли. Дунё бўйича қайта ишлаш қувватининг ярмидан кўпи бевосита шундай таъсирга моил. Кунига тахминан 6 миллион баррель нефть Ҳурмуз бўғози ичида қайта ишланади. Мазкур жараён аллақачон ҳужумга учраш ёки ташишда қийинчилик келтириб чиқармоқда. Бўғоздан ташқарида, лекин можаро ҳудуди ёки яқин орада жойлашган яна 6 миллион барреллик қувват ҳам ҳужум хавфи остида қолган. Бундан ташқари низо зонасидан ташқарида жойлашган бўлса-да, кунига тахминан 42 миллион баррель Яқин Шарқ хом ашёсини қайта ишловчи заводларга киришда муаммо пайдо бўлиши таҳдиди кучли.
Умуман, бу инқироз ҳеч қандай мамлакат ёки корхонани аямайди. Таъсирга фақат ўз нефти ва муҳим стратегик ёки тижорат захирасига эга давлатларгина муносиб жавоб бера олади.
Экспертлар хулосасига кўра, инқироз узоқ давом этса, мамлакатлар қайта ишлаш жараёнининг стратегик аҳамиятини янгидан баҳолашга мажбур бўлишади. Сўнгги йилларда қайта ишлаш қувватини ёпган ёки импортга қарамлиги кучайган юртлар ва минтақалар айни инқирозга кўпроқ мойилдир. Вазият келгусида янги нефтни қайта ишлаш заводлари қуриш ёки мавжуд корхоналарни ёпиш билан боғлиқ турли қарорларга ҳам таъсир қилиши мумкин.
Гўзал Сатторова, ЎзА
