O‘zbekiston tashabbusi bilan jahon parlament diplomatiyasi isloh qilinmoqda
2026-yil 24-iyulda BMT Bosh Assambleyasi O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan ishlab chiqilgan «Ijtimoiy rivojlanishni jadallashtirishda parlamentlarning rolini kuchaytirish to‘g‘risida»gi rezolyutsiyani bir ovozdan qabul qildi.
O‘zA muxbiri mazkur hujjatning ahamiyati va jahon parlament diplomatiyasi rivojida O‘zbekistonning o‘rni haqida Oliy Majlis Senati a’zosi Malika Qodirxonova bilan suhbatlashdi.
– Mazkur hujjatga dunyoning barcha mintaqalaridan BMTga a’zo 61 davlat hammualliflik qildi. Bu shunchaki rasmiy qo‘llab-quvvatlash emas, balki xalqaro siyosat va diplomatiya nuqtai nazaridan bir nechta muhim omillarni qamrab olgan muhim voqelik.
Bu Yangi O‘zbekistonning tashqi siyosiy nufuzi dunyo hamjamiyati tomonidan yuksak baholanayotgani, mamlakatimiz global kun tartibini belgilashda faqat kuzatuvchi emas, balki xalqaro trendlarni shakllantiruvchi faol ishtirokchiga aylanganini ko‘rsatadi.
Agar taklif etilgan g‘oya faqat bir mintaqa uchun xos bo‘lganida bunchalik ko‘p xayrixoh to‘play olmas edi. Dunyoning deyarli barcha qit’alari (Yevropa, Osiyo, Amerika, Afrika) davlatlarining hammuallif bo‘lishi – ijtimoiy rivojlanish va unda parlament nazoratini kuchaytirish masalasi butun insoniyat uchun birdek muhim va tizimli muammo ekanini isbotlaydi.
Xalqaro hujjatga hammuallif bo‘lish – o‘sha davlatning mazkur rezolyutsiya matni va undagi majburiyatlarni to‘liq bo‘lishishini anglatadi. Demak, 61 davlat O‘zbekiston diplomatiyasi olib borgan ko‘p tomonlama muzokaralar natijasiga va ishlab chiqilgan hujjat samarasiga qat’iy ishonch bildirgan.
– Rezolyutsiyada qanday prinsiplar o‘rin olgan va dunyo mamlakatlari uchun qanchalik ahamiyatli?
– Rezolyutsiya zamirida "hech kimni ortda qoldirmaslik" prinsipi, kambag‘allikni qisqartirish va ijtimoiy himoyani kuchaytirish kabi maqsadlar mavjud. Bu dunyo mamlakatlarini umumiy maqsad yo‘lida birlashtira oladigan eng qulay va samarali platforma ekani namoyon bo‘ldi.
Rezolyutsiyada 2030-yilgacha Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishni jadallashtirishda milliy qonunchilikni takomillashtirish, ijtimoiy himoya tizimini mustahkamlash, kambag‘allikni qisqartirish, munosib bandlikni ta’minlash, sifatli ta’lim olish imkoniyatini kengaytirish va ijtimoiy integratsiyani qo‘llab-quvvatlash orqali parlamentlarning asosiy roliga urg‘u berilgan.
Hujjatda alohida e’tibor xotin-qizlar va yoshlarning parlament faoliyatidagi ishtirokini oshirishga qaratilgan. Buning mohiyati va maqsadi – qonunlarni qabul qilishga yondashuvni o‘zgartirishdan iborat. Agar qonun chiqaruvchi organlar tarkibida ushbu muammolarni eng ko‘p his qiladigan aholi guruhlari mavjud bo‘lmasa, bu idoralar ijtimoiy muammolarni samarali hal qila olmaydi. Shu ma’noda hujjatda to‘g‘ridan-to‘g‘ri vakillikka urg‘u berilib, ayollar va yosh deputatlar sonini jismonan oshirish uchun aniq mexanizmlar (masalan, kvotalar yoki yoshlar parlamentlari)ni joriy etishga chaqiriq mavjud.
Qolaversa, bunday vakillik, byudjetlarga ham ta’sir qiladi: mohiyat shundaki, sog‘liqni saqlash, ta’lim va bolalar nafaqalariga davlat mablag‘larini taqsimlashda nafaqat erkak amaldorlarning, balki ayollarning ham real fikri inobatga olinadi.
– Parlament faoliyatida ayollar va yoshlarning o‘rni qanday bo‘lmoqda? Shu haqda kengroq to‘xtalsangiz.
– Parlament faoliyatiga yoshlarni jalb qilish raqamlashtirish, mehnat bozori va startaplar to‘g‘risidagi qonunlarni ushbu yangi iqtisodiy voqelikda yashaydigan yigit-qizlar tomonidan yozilishiga qaratilgan.
Qolaversa, bu ishonch inqirozini bartaraf etishga ham xizmat qiladi. Gap shundaki, parlamentlar ko‘pincha jamiyat tomonidan keksa erkaklarning yopiq klublari sifatida qabul qilinadi. Yoshlar va ayollarni jalb qilish fuqarolarning davlatga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi.
Masalaning yana bir tomoni – bu iqtisodiy foyda. Jumladan, ayollar qonunlarni qabul qilishda faol ishtirok etadigan mamlakatlar qashshoqlik darajasini tezroq kamaytirishi va ijtimoiy resurslarni samaraliroq taqsimlashi isbotlangan. Qolaversa, demografik muammolarni hal qilish ham bor: aholisining ko‘pchiligini yoshlar tashkil etadigan Markaziy Osiyo kabi mintaqalar uchun ularning parlamentdagi ovozini e’tiborsiz qoldirish ijtimoiy beqarorlik xavfini keltirib chiqaradi.
Bundan tashqari, uzoq muddatli barqarorlik. Bugun parlamentda tajriba orttirgan yosh rahbarlar ertaga siyosiy avlodlarning ravon va professional almashinuvini ta’minlaydi. Rezolyutsiyadagi bu urg‘u so‘nggi yillarda Oliy Majlisga saylovlarda qat’iy gender kvotalari joriy etilgan va Yoshlar parlament komissiyasi tashkil etilgan O‘zbekistonning o‘zidagi islohotlarni bevosita aks ettiradi.
Xususan, so‘nggi parlament saylovlari natijalariga ko‘ra, O‘zbekiston ayol deputatlar soni bo‘yicha Markaziy Osiyoda birinchi o‘rinni egallab, ayollar va yoshlar vakilligi bo‘yicha tarixiy yuqori ko‘rsatkichga erishdi. Bu ko‘rsatkichlar qabul qilingan rezolyutsiyada mustahkamlangan BMT standartlari va tavsiyalariga bevosita mos keladi.
Siyosiy partiyalar uchun majburiy gender kvotasining qonunchilik yo‘li bilan 40 foizga oshirilishi tufayli Oliy Majlis tarkibi tubdan o‘zgardi: Qonunchilik palatasida ayollar ulushi 38 foizga yetdi (150 o‘rindan 57 tasi). Senatda ayollar 27 foiz o‘rinni egalladi, yuqori palataga ayol siyosatchi Tanzila Norboyeva rahbarlik qilmoqda.
Mahalliy kengashlarga kelsak, hududiy darajadagi ayollar ulushi 32,5 foizga yetdi. Mamlakatimizning mazkur yutuqlari xalqaro e’tirofga sazovor bo‘lmoqda. Parlamentlararo ittifoqning "Parlamentdagi ayollar" global reytingida O‘zbekiston dunyoda 38-o‘ringa ko‘tarildi, Gender tenglik va boshqaruv indeksida esa 103-o‘rindan 52-o‘ringa ko‘tarildi.
Endilikda O‘zbekiston rasmiy yoshlar faolligidan haqiqiy qonunlarni qabul qilishda yosh kadrlarni tizimli jalb qilishga o‘tdi. Parlamentlararo ittifoqning rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, milliy parlament deputatlarining 42 foizini 45 yoshgacha bo‘lganlar tashkil etadi. Quyi palataning amaldagi tarkibining deyarli 40 foizi 30 yoshdan 45 yoshgacha bo‘lgan yosh mutaxassislar bo‘lib, ular axborot texnologiyalari, innovatsiyalar, iqtisodiyot va ijtimoiy himoya qo‘mitalarining asosini tashkil etadi.
"Yoshlar parlamenti"ning to‘g‘ridan-to‘g‘ri integratsiyasi haqida so‘z yuritadigan bo‘lsak, Senat va Qonunchilik palatasi huzurida doimiy faoliyat yurituvchi Yoshlar parlamentlari tashkil etilishi mamlakatimizning bu yo‘nalishdagi noyob tajribasi bo‘ldi. Ushbu palatalar a’zolari O‘zbekistonning har bir ma’muriy tumaniga biriktirilgan bo‘lib, ular bevosita joylarda yoshlarning ijtimoiy so‘rovlarini to‘playdi. Raqamli ko‘prik ham e’tibordan chetda qolmadi: O‘zbekiston parlamenti yosh fuqarolarga qonunchilik tashabbuslarini bevosita tegishli deputatlarga taqdim etish imkonini beruvchi IT-platformalarni kengaytirdi. Bu BMTning yangi rezolyutsiyasida ham tavsiya sifatida qayd etilgan.
BMTning mazkur rezolyutsiyasida Toshkent shahrida Parlamentlararo ittifoqning 150-assambleyasi o‘tkazilgani hamda ijtimoiy rivojlanish va ijtimoiy adolat yo‘lida parlament harakati to‘g‘risida Toshkent deklaratsiyasi qabul qilingani ham e’tirof etilgan.
Shunisi ahamiyatliki, o‘tgan yili Toshkent shahrida o‘tkazilgan Parlamentlararo ittifoqning 150-assambleyasida Prezidentimiz tomonidan Samarqand shahrida Yosh parlament a’zolarining XII global konferensiyasini o‘tkazish taklifi ilgari surilgan edi. Qisqa vaqt ichida ushbu tashabbus xalqaro hamjamiyat tomonidan qo‘llab-quvvatlanib, 151-Assambleya doirasida konferensiyani shu yilning 4 - 6-sentabr kunlari Samarqand shahrida o‘tkazish bo‘yicha namunaviy bitim imzolandi.
Samarqand shahridagi "Silk Road Samarkand" majmuasida bo‘lib o‘tadigan Parlamentlararo ittifoq yosh parlament a’zolarining XII Global konferensiyasi BMT Bosh assambleyasining yaqinda qabul qilingan ushbu rezolyutsiyasining bevosita amaliy davomi va uni amalga oshirish mexanizmi hisoblanadi.
BMT rezolyutsiyasi xalqaro konsensusni rasman qayd etdi: yoshlarni qonun ijodkorligiga keng jalb etmasdan turib, ijtimoiy taraqqiyotni ta’minlab bo‘lmasligi tan olindi. Samarqanddagi konferensiya butun dunyodan yosh deputatlar ushbu rezolyutsiyani milliy darajada amalga oshirish bo‘yicha aniq qadamlarni ishlab chiqish uchun to‘planadigan birinchi yirik global maydon bo‘ladi.
Anjumanning markaziy mavzusi - notinch zamonda barcha uchun inson huquqlari, adolat va qadr-qimmatni himoya qilish. U rezolyutsiyaning ijtimoiy ustuvor yo‘nalishlariga to‘liq mos keladi. Yosh yetakchilar tengdoshlarining iqtisodiy huquqlarini himoya qilish va ularning bandligini ta’minlash, raqamli transformatsiya sharoitida yangi avlodning siyosiy huquq va imkoniyatlarini kengaytirish, xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlikning oldini olish va ularni qaror qabul qilish jarayonlariga jalb etish kabi muhim masalalarni muhokama qilishadi.
Umuman olganda, BMT rezolyutsiyasi mamlakatlarni Barqaror rivojlanish maqsadlarini amalga oshirishda parlament a’zolarini faolroq jalb qilishga chaqiradi.
Yoshlar konferensiyasi bilan bir vaqtda Samarqandda Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda parlamentlararo hamkorlik bo‘yicha III Global forum o‘tkazilishi ramziy ma’noga ega. Bu ham yosh qonun chiqaruvchilarning tajribasini BMTning 2030-yilgacha bo‘lgan strategik maqsadlari bilan bevosita bog‘lash imkonini beradi.
O‘zA muxbiri
Norgul Abduraimova
suhbatlashdi.
