Mustamlaka davrida sud tizimi: Turkistonda adolat qanday boshqarilgan?
Tarixiy manbalarda qayd etilishicha, har qanday siyosiy o‘zgarishlar jamiyat boshqaruvi, xususan, sud-huquq tizimida ham o‘z aksini topadi. Turkiston hududida Rossiya imperiyasi hukmronligining o‘rnatilishi mazkur sohada ham muayyan o‘zgarishlarni yuzaga keltirgan.
Bu jarayonni o‘rganishda sud tizimining qanday shakllangani va uning faoliyati qanday yo‘lga qo‘yilgani muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki sud organlari jamiyatda huquqiy munosabatlarni tartibga solishda asosiy institutlardan biri hisoblanadi.
Rossiya imperiyasi tomonidan Turkistonning bosib olinishiga oid tarixiy qarashlar turlicha talqin qilinadi. Ayrim tadqiqotlarda bu jarayon ijobiy o‘zgarishlar bilan bog‘lansa, boshqa manbalarda uning turli jihatlariga tanqidiy yondashuvlar ham uchraydi. Shu bois mazkur masalani xolis baholashda tarixiy manbalar va ma’lumotlarga tayanish muhimdir.
Ma’lumki, Rossiya hukmronligi o‘rnatilgunga qadar Turkistonda sud tizimi asosan shariat qoidalariga tayangan holda amal qilgan. Qozilar sudi jamiyatdagi asosiy huquqiy institut sifatida faoliyat yuritgan bo‘lib, ularni tayinlash vakolati oliy hukmdor – xon, ayrim hollarda esa mahalliy boshqaruv vakillari ixtiyorida bo‘lgan.
Rossiya imperiyasi davrida esa mavjud tizim to‘liq bekor qilinmagan holda, yangi tartiblar joriy etilgan. Tadqiqotchilar qayd etishicha, mahalliy aholi o‘rtasida shariat sudlari hamda odat huquqiga asoslangan “biylar sudi” ma’lum darajada saqlab qolingan. Xususan, ko‘chmanchi aholi orasida faoliyat yuritgan biylar sudi ochiq tarzda o‘tkazilib, ular aholi ishtirokida shakllantirilgan va tegishli tartibda tasdiqlangan.
1865-yil 6-avgustda qabul qilingan nizomga muvofiq, Turkistonda sud tizimida qator o‘zgarishlar amalga oshirildi. Unga ko‘ra, harbiy sudlar, shariat sudlari hamda biylar sudi bir vaqtning o‘zida faoliyat yuritishi belgilandi. Shu bilan birga, ayrim lavozimlar qayta ko‘rib chiqilib, sud organlari vakolatlari tartibga solindi. Sudyalarning vakolat muddati belgilanib, ayrim jazo turlari bo‘yicha qaror qabul qilish vakolatlari yuqori organlar ixtiyoriga o‘tkazildi.
1867-yildagi nizom loyihasi asosida Turkistonda sud hokimiyatining turli shakllari shakllantirildi. Jumladan, harbiy sudlar, imperiya qonunchiligiga asoslangan sudlar hamda mahalliy aholi uchun xalq sudlari faoliyat yuritgan. Ular o‘z vakolat doirasida turli toifadagi ishlarni ko‘rib chiqqan.
Mahalliy sud organlari asosan oilaviy munosabatlar, meros, yer-suv kabi masalalarni ko‘rib chiqqan. Ishlarni ko‘rib chiqish tartibi da’vo miqdori va mazmuniga qarab belgilangan.
Vaqt o‘tishi bilan mahalliy sud organlari faoliyati muayyan darajada tartibga solingan va ularning vakolatlarida o‘zgarishlar kuzatilgan. Jumladan, ayrim hollarda yuqori boshqaruv organlari tomonidan sud qarorlarini qayta ko‘rib chiqish amaliyoti joriy etilgan.
1886-yilda qabul qilingan yangi nizomga ko‘ra, sud tizimidagi tartiblar yanada aniqlashtirildi. Mahalliy sud organlarining vakolatlari muayyan yo‘nalishlar bilan cheklanib, ayrim huquqiy funksiyalar markazlashgan tartibda amalga oshirila boshladi.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasida mahalliy sud organlari turli shakllarda faoliyat yuritgani kuzatiladi.
Xulosa qilib aytganda, Rossiya imperiyasi davrida Turkistonda sud tizimi ko‘p bosqichli tarzda shakllantirilib, turli huquqiy institutlar bir vaqtning o‘zida faoliyat yuritgan. Shu bilan birga, vaqt o‘tishi bilan mahalliy sud organlarining vakolatlari muayyan darajada tartibga solingani kuzatiladi.
Shahriddin Eshimov,
Qashqadaryo viloyat Qarshi shahar sudi tergov sudyasi,
tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori.
O‘zA
