Maktabgacha ta’limda ijodkorlik va innovatsiyani rivojlantirish
Tezkor texnologik taraqqiyot va global muammolar davrida ijodkorlik va innovatsiya ta’lim tizimining ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Bu sifatlar shunchaki foydali ko‘nikmalar emas, balki bolalarning tanqidiy fikrlashi, tez moslashishi va muammolarni samarali hal eta olishiga xizmat qiluvchi muhim hayotiy vositalardir. Ayniqsa, maktabgacha ta’lim bosqichida ijodkorlikni rivojlantirish bolalarda umr bo‘yi davom etadigan o‘rganish, qiziquvchanlik va o‘ziga ishonch uchun mustahkam poydevor yaratadi.
Ijodkorlik — bu yangi va original g‘oyalarni yaratish jarayoni bo‘lsa, innovatsiya ushbu g‘oyalarni amaliyotga tatbiq etish. Ularning uyg‘unligi pedagoglarni an’anaviy yondashuvlarni qayta ko‘rib chiqishga, zamonaviy, qiziqarli va samarali ta’lim usullarini joriy etishga undaydi. O‘qituvchi ijodkor bo‘lsa, u eskirgan qoliplarni buzadi, yangicha fikrlaydi va bolalar uchun mazmunli hamda jonli o‘quv muhitini yaratadi. Ayniqsa, maktabgacha ta’limda ijodkorlikni qo‘llab-quvvatlash nafaqat kognitiv va emotsional rivojlanishni, balki muammo yechish va jamoada ishlash ko‘nikmalarini ham shakllantiradi.
Bolalarda ijodiy fikrlashni rivojlantirish uchun, avvalo, ijodiy jarayon bosqichlarini tushunish muhim. Ular quyidagilardan iborat:
• Tayyorgarlik — mavzu yoki muammoni chuqur o‘rganish, axborot to‘plash;
• Inkubatsiya — vazifadan vaqtincha chekinib, ong osti fikrlashiga imkoniyat berish;
• Insayt (ilhom) — kutilmagan “aha” lahzasi, yangi g‘oya paydo bo‘lishi;
• Tekshirish — g‘oyani baholash, takomillashtirish va tahlil qilish.
Psixolog Karolin Greguar ta’kidlaganidek, ijodiy jarayon har doim ham to‘g‘ri chiziqli bo‘lmaydi — u aylanma yoki zigzag shaklida kechishi mumkin. Ba’zan bolalar qayta tayyorgarlik bosqichiga qaytib, qo‘shimcha bilim va resurslarga ehtiyoj sezadilar. V.P.Gleveanu shunday deydi: “Ijodiy jarayon ong ostidagi inkubatsiya lahzalari, tasodifiy kashfiyotlar, yo‘qotish va qayta topishlar bilan belgilanadi.” Ushbu jarayonni tushunish pedagoglarga bolalarni noaniqlik davrida qo‘llab-quvvatlash, ularni sabr-toqatli va o‘z ustida fikrlay oladigan shaxs sifatida tarbiyalashga yordam beradi.
Men faoliyat yuritayotgan maktabgacha ta’lim guruhida ijodkorlik rivojlanadigan muhit yaratishga intilaman. Bunda nafaqat bolalarning aqliy, balki hissiy, sezgi va tasavvur olamini ham ishga solaman. Musiqa, tasviriy san’at va harakatli mashg‘ulotlar bolalarning o‘zini erkin ifoda etishi va noodatiy fikrlashi uchun katta imkoniyat yaratadi. Masalan, mashg‘ulotlar davomida sokin klassik musiqa qo‘llash xotirjam va ilhomlantiruvchi muhit hosil qiladi. Sinfdagi rang-barang bezaklar va chiroyli tasvirlar esa bolalarda yangi g‘oyalar va savollar uyg‘otadi. O‘yinlar va musobaqalar bolalarni hamkorlikka, tajriba qilish va ijodiy tavakkalchilikka undaydi.
Eng muhimi, har bir bolaning o‘ziga xos ichki olami borligini tan olishdir. Agar pedagog bolalarning qiziqishlari, xarakteri va kuchli tomonlarini inobatga olgan holda ishlasa, ijod va innovatsiya uchun keng imkoniyatlar ochiladi. Men ishlab chiqqan eng samarali ijodiy mashg‘ulotlardan biri — “Sezgilar orqali hikoyalash” deb nomlanadi. Unda qisqa, takrorlanuvchi harakatlarga boy interaktiv hikoya tanlanadi va u ko‘rish, eshitish, harakat va his qilish orqali jonlantiriladi. Bu usul nutq rivoji bilan birga bolalarning ijodiy fikrlashi va o‘ziga ishonchini mustahkamlaydi.
Bolalarda ijodkorlikni rivojlantirish uchun pedagogning o‘zi ham ijodkor bo‘lishi zarur. O‘qituvchilar doimiy ravishda malaka oshirishi, kitoblar o‘qishi, seminar va treninglarda ishtirok etishi, yangi metodlarni sinab ko‘rishi lozim. Har qanday fan mashg‘ulotiga san’at, musiqa yoki drama elementlarini qo‘shish ta’lim jarayonini yanada jonli va qiziqarli qiladi. Hatto sinf bezagini o‘zgartirish yoki loyiha asosida ishlash ham bolalarning faolligi va innovatsion fikrlashiga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Ijodkorlik va innovatsiyani rivojlantirish bolalarda quyidagi muhim hayotiy ko‘nikmalarni shakllantiradi: tez o‘zgaruvchan dunyoga moslashish, o‘rganishga bo‘lgan qiziqish, tanqidiy fikrlash, muammolarni samarali hal qilish, o‘z g‘oyalarini ishonch bilan ifoda etish, hamkorlik va muloqot. Erta yoshdan innovatsion fikrlashni qo‘llab-quvvatlash bolalarni xatodan qo‘rqmaslikka, mustaqil fikrlashga va har bir qiyinchilikni imkoniyat sifatida ko‘ra olishga o‘rgatadi. Bu sifatlar nafaqat akademik muvaffaqiyat, balki yetakchilik, tadbirkorlik va shaxsiy rivoj uchun ham muhimdir.
Ijodkorlik va innovatsiyani rivojlantirish — bu hashamat emas, balki zaruratdir. Pedagog sifatida biz tasavvur erkin bo‘lgan, yangilik qadrlanadigan ta’lim muhitini yarata olamiz. Bolalarni ijodiy jarayonda qo‘llab-quvvatlab, turli metodlardan foydalangan holda va o‘zimiz ham qiziquvchan bo‘lib, kelajakning fikrlovchi, muammolarni hal qila oladigan va yaratuvchi shaxslarini tarbiyalaymiz.
Yurtimizda Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev rahbarligida ta’lim tizimini tubdan yangilash bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. So‘nggi yillarda maktab va maktabgacha ta’lim muassasalari soni oshirilib, yangi bog‘chalar qurildi va mavjudlari rekonstruksiya qilindi. Ta’lim jarayoniga zamonaviy darsliklar, raqamli texnologiyalar, STEAM va o‘yin asosidagi metodlar joriy etilmoqda.
Shuningdek, pedagoglar uchun malaka oshirish va qayta tayyorlash tizimi takomillashtirilib, ularning ijodiy va innovatsion faoliyatini qo‘llab-quvvatlashga katta e’tibor qaratilmoqda. Ushbu islohotlar natijasida bolalarning bilim olish sifati oshib, ularning ijodiy fikrlashi, mustaqilligi va ijtimoiy faolligi rivojlanmoqda. Bularning barchasi sog‘lom, bilimli va raqobatbardosh yosh avlodni tarbiyalashga xizmat qilmoqda.
Mashhur pedagog Mariya Montessori shunday degan: “Bola o‘z ongini atrof-muhit orqali yaratadi.” Keling, pedagoglar sifatida shu muhitni — hayrat, maqsad va ijodkorlik bilan to‘ldiraylik.
Dilnoza Qulturayeva,
Maktabgacha ta’lim mutaxassisi.
O‘zA
