Ипотека уйига прописка қилиш осонлашдими?

Янги тартибни эксперт тушунтиради

Президент қарори фуқаролар учун нимани ўзгартирди?

Сўнгги йилларда мамлакатимизда кўчмас мулк муносабатларини такомиллаштириш, аҳоли учун қулай ҳуқуқий механизмларни жорий этишга қаратилган қатор ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Президентнинг 2026 йил 15 июлда қабул қилинган қарори ҳам ана шундай муҳим янгиликлардан бири бўлиб, ипотекага қўйилган турар жойларда яшаш жойи бўйича рўйхатга олиш тартибига янгича ёндашувни белгилади.

Ушбу ўзгариш нима учун қабул қилинди?

Энди ипотекага қўйилган уйга фарзанд, турмуш ўртоғи ёки бошқа яқин қариндошларни рўйхатга қўйиш учун банкнинг розилиги талаб этилмайдими?

Бу банкларнинг ҳуқуқларига таъсир қилмайдими?

Амалиётда фуқаролар нималарга эътибор қаратиши лозим?

Ушбу саволларга Ўзбекистон Миллий университети «Ҳуқуқий фанлар» кафедраси в.б.доценти, ю.ф.д. (PhD) Акмалжон Раҳимжонов жавоб беради.

— Президент қарори билан ипотека муносабатларида қандай муҳим ўзгариш жорий этилди?

Энг асосий янгилик шундан иборатки, эндиликда ипотекага қўйилган ёки тақиқ қўйилган турар жойга бошқа шахсларни доимий ёки вақтинча яшаш жойи бўйича рўйхатдан ўтказиш учун гаровга олувчи банкнинг алоҳида розилиги талаб этилмайди.

Бу ўзгариш, аввало, фуқароларнинг уй-жойдан фойдаланиш ҳуқуқини амалга оширишда ортиқча маъмурий тўсиқларни бартараф этишга қаратилган. Илгари амалиётда айрим банклар ўз ички тартибларидан келиб чиқиб, бундай ҳолатларда розилик бериш масаласини кўриб чиқар эди. Бу эса вақт сарфи, ҳужжатбозлик ва баъзан тушунмовчиликларга сабаб бўларди. Янги тартиб мазкур жараённи соддалаштириб, давлат органлари, мулкдор ва кредит ташкилотлари ўртасидаги муносабатларни янада аниқлаштиришга хизмат қилади.

— Илгари амалиётда қандай муаммолар учрар эди?

Амалиётда ипотека кредити ҳисобидан квартира ёки уй сотиб олган оилалар турли ҳаётий вазиятларга дуч келарди. Масалан, фарзанд дунёга келгач уни яшаш жойи бўйича рўйхатдан ўтказиш, қария ота-онасини ўз уйига кўчириб келиш ёки турмуш ўртоғини доимий рўйхатга қўйиш зарурати туғиларди.

Бироқ айрим ҳолларда банк розилиги талаб қилиниши сабабли бу жараён чўзилиб кетар, фуқаролар эса турли идораларга мурожаат қилишга мажбур бўларди. Ҳатто бир хил вазият бўйича турли ҳудудларда турлича амалиёт шаклланган ҳолатлар ҳам учрар эди.

Янги тартиб ана шундай турли ёндашувларни бартараф этиб, ягона ҳуқуқий механизмни жорий этади.

— Демак, эндиликда банкларнинг ҳуқуқлари чекланадими?

Йўқ. Бу ерда энг муҳим жиҳатни тўғри англаш лозим.

Айрим фуқароларда “банкнинг розилиги талаб қилинмаса, демак банкнинг ҳуқуқлари ҳам қисқаради”, деган фикр пайдо бўлиши мумкин. Аслида эса бу мутлақо нотўғри фикр.

Президент қарори ипотека шартномасининг ҳуқуқий табиатига ёки гаров ҳуқуқининг мазмунига дахл қилмайди. Кредит шартномаси ўзининг аввалги кучида қолади. Агар қарздор ўз мажбуриятларини бажармаса, банк қонунчиликда белгиланган тартибда гаров объектига нисбатан ўз ҳуқуқларини амалга ошириш имкониятини сақлаб қолади.

Демак, мазкур ислоҳот банкнинг ҳуқуқларини эмас, балки яшаш жойи бўйича рўйхатдан ўтиш тартибини соддалаштиришга қаратилган.

— Унда кейинчалик рўйхатдан ўтган шахс уйни сотиш ёки ипотекани ундириш жараёнига тўсқинлик қилиши мумкинми?

Йўқ. Қарорда айнан шу масалага алоҳида эътибор қаратилган.

Янги тартибга мувофиқ, рўйхатдан ўтаётган шахс тегишли ҳуқуқий оқибатлар ҳақида олдиндан хабардор қилинади ва белгиланган ҳолларда уни рўйхатдан чиқариш имкониятини назарда тутувчи ҳуқуқий механизм мавжуд.

Бу эса бир томондан, мулкдорнинг ҳуқуқларини таъминласа, иккинчи томондан, ипотека муносабатларида банкнинг қонуний манфаатларини ҳам ҳимоя қилади.

— Ушбу ўзгариш оддий фуқаро учун қандай енгиллик яратади?

Энг аввало, мазкур янгилик ипотека кредити ҳисобидан уй-жой сотиб олган оилалар учун ортиқча бюрократик тўсиқларни бартараф этади.

Масалан, ёш оила ипотека кредити асосида квартира харид қилди. Орадан бир неча ой ўтиб фарзандли бўлди. Илгари бундай ҳолатларда айрим банклар розилиги талаб қилиниши ёки турли ташкилотларда қўшимча ҳужжатлар тақдим этилиши мумкин эди. Энди эса рўйхатга олиш жараёни анча соддалаштирилмоқда.

Ёки бошқа бир мисолни олайлик. Фуқаро кекса ота-онасини ўз уйига кўчириб келишни истайди. Илгари бу жараён ипотека мавжудлиги сабабли турли саволларни келтириб чиқарган бўлса, янги тартиб амалиётни анча енгиллаштиради.

Бу, ўз навбатида, оилавий муносабатларни мустаҳкамлаш ва фуқароларнинг турар жойдан эркин фойдаланиш ҳуқуқини таъминлашга хизмат қилади.

— Айримлар "ипотека уйига қанча кўп одам прописка қилинса, кейинчалик банк уйни сотолмай қолади", деган фикрни билдирмоқда. Бу қанчалик асосли?

Бу фикр ҳуқуқий нуқтаи назардан асосли эмас.

Чунки яшаш жойи бўйича рўйхатга олиш мулк ҳуқуқини вужудга келтирмайди. Рўйхатдан ўтган шахс автоматик равишда уйнинг мулкдорига айланмайди ва гаров муносабатларига иштирокчи сифатида кирмайди.

Агар ипотека шартномаси бўйича қарздор ўз мажбуриятларини бажармаса, банк қонунчиликда белгиланган тартибда гаров ҳуқуқини амалга ошириш ҳуқуқини сақлаб қолади.

Демак, рўйхатдан ўтиш фактининг ўзи ипотека муносабатларига тўсқинлик қилмайди. Бу ерда мулк ҳуқуқи ва яшаш жойи бўйича рўйхатга олиш ҳуқуқий табиати жиҳатидан мутлақо бошқа-бошқа институтлар эканини тушуниш муҳим.

— Хорижий давлатларда бу масала қандай ҳал қилинган?

Кўплаб давлатларда ҳам ипотека муносабатларида мулкдорнинг яшаш жойидан фойдаланиш ҳуқуқи билан кредиторнинг гаров ҳуқуқи ўртасида мувозанат сақлашга ҳаракат қилинади.

Масалан, Германия ҳуқуқида ипотека институти кредитор манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш билан бирга, мулкдорнинг уйдан фойдаланиш ҳуқуқини асоссиз чекламайди.

Шунингдек, Қозоғистон ва Россия қонунчилигида ҳам ипотека муносабатлари ва аҳолини рўйхатга олиш тартиби мустақил ҳуқуқий институтлар сифатида тартибга солинади.

Ўзбекистонда жорий этилаётган мазкур янгилик ҳам ана шу ёндашувларга уйғун бўлиб, инсон манфаатлари ва кредит муносабатлари барқарорлиги ўртасидаги ҳуқуқий мувозанатни таъминлашга қаратилган.

— Фуқаролар янги тартиб бўйича нималарга эътибор қаратиши лозим?

Энг аввало, фуқаролар бир жиҳатни тўғри англаб олишлари керак: банк розилигининг талаб этилмаслиги ипотека шартномаси бўйича мажбуриятлар бекор қилинганини англатмайди.

Иккинчидан, яшаш жойи бўйича рўйхатга олиш мулк ҳуқуқини бермайди. Шунинг учун рўйхатдан ўтган шахс уйга нисбатан мулкдор ваколатларини амалга ошира олмайди.

Учинчидан, ипотека шартномасида назарда тутилган барча мажбуриятлар аввалги тартибда бажарилиши шарт. Кредит тўловларини ўз вақтида амалга ошириш ҳамон асосий вазифа бўлиб қолади.

Шунингдек, ҳар қандай ҳуқуқий масалада расмий маълумотлар ва ваколатли органлар тушунтиришларига таяниш мақсадга мувофиқ.

Фуқаролар учун муҳим 5 тавсия

1. Ипотека уйига шахсларни рўйхатга қўйишда янги тартиб билан танишиб чиқинг.

2. Яшаш жойи бўйича рўйхатга олиш мулк ҳуқуқини бермаслигини унутманг.

3. Ипотека шартномаси бўйича барча мажбуриятларни ўз вақтида бажаринг.

4. Ҳуқуқий тушунмовчилик юзага келганда мутахассис ёки ваколатли органга мурожаат қилинг.

5. Кўчмас мулк билан боғлиқ ҳар қандай ҳуқуқий ҳаракатни расмий тартибда амалга оширинг.

Эксперт хулосаси

Президентнинг мазкур қарори ипотека муносабатларини либераллаштириш йўлидаги навбатдаги муҳим қадамлардан бири бўлди. Энг муҳими, ушбу янгилик мулкдорнинг турар жойдан эркин фойдаланиш ҳуқуқини таъминлаш билан бир вақтда гаровга олувчи банкнинг қонуний манфаатларини ҳам сақлаб қолади.

Бу ерда гап банк ҳуқуқларини чеклаш ҳақида эмас, балки ҳуқуқий муносабатларни замонавий талаблар асосида соддалаштириш ҳақида бормоқда. Амалиётда мазкур механизмнинг самарали қўлланилиши фуқароларнинг ҳуқуқий хабардорлигини ошириш, ҳуқуқни қўллаш амалиётининг бир хиллигини таъминлаш ва давлат органлари ҳамда молия институтлари ўртасидаги ҳамкорликни янада мустаҳкамлашга хизмат қилади.