Faqat urush emas: Isroil – Eron nizosi ortidagi strategik kurash
2025-yilda boshlangan to‘g‘ridan-to‘g‘ri to‘qnashuvlar va joriy yildagi harbiy eskalatsiyalardan keyin Isroil-Eron qarama-qarshiligi Yaqin Sharq siyosatining markaziy mavzusiga aylandi. Agar avvalgi yillarda ikki davlat o‘rtasidagi raqobat asosan vositachi kuchlar, razvedka operatsiyalari va mahalliy mojarolar orqali namoyon bo‘lgan bo‘lsa, keyingi davrda bu ziddiyat mutlaqo boshqa ko‘lam kasb etdi.
Ekspertlar fikricha, bugungi vaziyatni tushunish uchun qarama-qarshilikning o‘ziga emas, uning ortida turgan strategik manfaatlarga nazar tashlash muhim. Chunki gap faqat ikki o‘lka o‘rtasidagi raqobat haqida emas, bu Yaqin Sharqdagi kuchlar muvozanati, xavfsizlik arxitekturasi va kelajakdagi mintaqaviy tartib qanday shakllanishi haqidagi bahsdir.
Isroil nuqtai nazaridan qaralganda, asosiy masala milliy xavfsizlik va ehtimoliy tahdidlarni cheklash bilan bog‘liq. Tel-Aviv uzoq yillardan buyon Eronning raketa dasturlari, harbiy imkoniyatlari va mintaqadagi ta’sir doirasini o‘z xavfsizligi uchun muhim omil sifatida baholab keladi. Eron esa o‘z navbatida, tashqi bosim va sanksiyalar sharoitida milliy xavfsizlikni ta’minlash hamda mintaqadagi strategik ta’sirini saqlab qolishni ustuvor vazifa sifatida ko‘radi.
Aynan shu qarama-qarshi yondashuvlar so‘nggi yillarda diplomatik muloqot uchun maydonni tobora qisqartirib bordi. Natijada o‘tgan yildagi keskinlashuv va 2026-yildagi keng ko‘lamli harbiy harakatlar ikki tomon munosabatlarida yangi davrni boshlab berdi. Ayrim tahlilchilar bu jarayonni Yaqin Sharqdagi eng muhim geosiyosiy burilishlardan biri sifatida baholamoqda.
Biroq voqealarning eng muhim jihati shundaki, mazkur qarama-qarshilik faqat ikki mamlakat hududi bilan cheklanib qolmadi. Uning iqtisodiy va siyosiy oqibatlari butun mintaqaga tarqaldi. Fors ko‘rfazidagi xavfsizlik muhiti o‘zgardi, energetika bozorlarida noaniqlik kuchaydi, dengiz logistikasi bilan bog‘liq xavotirlar ortib bordi. Ayniqsa, Hurmuz bo‘g‘ozi atrofidagi vaziyat jahon iqtisodiyoti uchun alohida ahamiyat kasb etdi. Chunki global neft tashish tizimining muhim qismi aynan shu yo‘lak orqali amalga oshiriladi.
Shu bilan birga, ziddiyatning iqtisodiy o‘lchami ham tobora yaqqollashmoqda. Har bir yangi eskalatsiya xalqaro bozorlarda energiya narxlariga ta’sir ko‘rsatmoqda. Investorlar esa harbiy harakatlarning emas, balki ularning iqtisodiy oqibatlarini diqqat bilan kuzatmoqda. So‘nggi haftalarda neft bozoridagi o‘zgarishlar aynan shu omil bilan izohlanmoqda.
E’tiborli jihatlardan yana biri – diplomatiyaning butunlay yo‘qolmaganidir. Garchi harbiy harakatlar va keskin bayonotlar axborot maydonida ustunlik qilayotgan bo‘lsa-da, bir vaqtning o‘zida muzokaralarga doir turli tashabbuslar ham saqlanib qolmoqda. So‘nggi kunlarda AQSH vositachiligida amalga oshirilgan ayrim kelishuvlar va o‘t ochishni to‘xtatish bo‘yicha sa’y-harakatlar mintaqada diplomatik kanallar hali yopilmaganini ko‘rsatdi.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, Isroil-Eron qarama-qarshiligi hozircha hal qiluvchi nuqtaga yetgani yo‘q. Aksincha, mojaro harbiy bosim va diplomatik harakatlar bir vaqtning o‘zida davom etayotgan murakkab bosqichga kirmoqda. Bir tomondan kuch namoyishi saqlanmoqda, ikkinchi tomondan esa ehtimoliy kelishuv variantlari muhokama qilinmoqda.
Bugungi asosiy savol shuki, Yaqin Sharq yangi xavfsizlik tizimiga o‘ta oladimi yoki mintaqa yana uzoq muddatli beqarorlik davriga qaytadimi? Hozircha bu savolga aniq javob yo‘q, ammo bir narsa ayon: Isroil–Eron nizosi endi ikki davlat o‘rtasidagi muammo emas, balki butun Yaqin Sharq kelajagini belgilashi mumkin bo‘lgan strategik jarayonga aylandi.
Isroil-Eron urushi haqida gap ketganda asosiy e’tibor odatda raketa hujumlari, harbiy operatsiyalar yoki siyosiy bayonotlarga qaratiladi. Biroq har qanday yirik geosiyosiy inqirozda eng muhim savol boshqacha bo‘ladi: bu jarayon natijasida mintaqa qanday o‘zgarmoqda?
Bugun aynan shu savol Yaqin Sharq kelajagini belgilab berishi mumkin. Chunki so‘nggi voqealar nafaqat ikki davlat munosabatlariga, balki butun mintaqada shakllangan kuchlar muvozanatiga ham ta’sir ko‘rsatmoqda.
Eng avvalo, arab davlatlarining pozitsiyasida muhim o‘zgarishlar kuzatilmoqda. Agar avval ularning asosiy maqsadi qarama-qarshilikdan chetda qolish bo‘lgan bo‘lsa, hozirgi bosqichda mintaqa davlatlari har qanday eskalatsiyaning iqtisodiy va xavfsizlik oqibatlarini bevosita his qilmoqda. Fors ko‘rfazi mamlakatlari uchun bu mojaro tashqi kuzatuv ob’ekti emas, balki energetika infratuzilmasi, investitsiya muhiti va iqtisodiy diversifikatsiya dasturlariga ta’sir qiluvchi omilga aylandi.
Ayniqsa, neft va gaz bozorlaridagi noaniqlik bu davlatlarni diplomatik faollikka undamoqda. So‘nggi oylarda Ko‘rfaz mamlakatlari tomonidan keskin bayonotlardan ko‘ra deeskalatsiya chaqiriqlarining ko‘proq yangrayotgani ham shundan dalolat beradi. Ular uchun asosiy maqsad – tomonlardan birining g‘alabasi emas, balki mintaqaning uzoq muddatli barqarorligini saqlab qolish hisoblanadi.
Shu bilan birga, AQSHning roli ham yangi bosqichga o‘tmoqda. Vashington bir vaqtning o‘zida ham xavfsizlik sohasidagi ishtirokini saqlab qolishga, ham diplomatik jarayonlarga turtki berishga harakat qilmoqda. So‘nggi haftalarda Livan yo‘nalishida amalga oshirilgan kelishuvlar va Eron bilan muloqot kanallarini saqlab qolishga qaratilgan harakatlar bu yondashuvning amaliy ko‘rinishi sifatida baholanmoqda.
Biroq muammoning murakkabligi shundaki, harbiy bosim va diplomatik muloqot bir vaqtning o‘zida kechmoqda. Bir tarafdan muzokaralar haqida xabarlar tarqalmoqda, ikkinchi tarafdan esa o‘zaro ishonch yetishmasligi sababli jarayon bir necha bor to‘xtab qolmoqda. Eron tomoni ham, G‘arb davlatlari ham bir-birini diplomatik jarayonlarni sekinlashtirishda ayblab kelmoqda.
Bu vaziyatdan yana bir muhim xulosa kelib chiqadi. Bugungi ziddiyatning haqiqiy g‘olibi haqida gapirish juda qiyin. Chunki har qanday harbiy muvaffaqiyat iqtisodiy yo‘qotishlar, investitsion xavflar va mintaqaviy beqarorlik bilan birga kelmoqda. Neft narxlaridagi keskin tebranishlar, dengiz yo‘llari xavfsizligi bilan bog‘liq xavotirlar va sarmoyadorlarning ehtiyotkorligi buning yaqqol isbotidir.
Aslida, bugun Yaqin Sharqdagi asosiy raqobat hududlar uchun emas, kelajakdagi xavfsizlik arxitekturasi uchun kechmoqda. Mintaqada qanday qoidalar amal qiladi? Davlatlar o‘rtasidagi munosabatlar qanday tartibga solinadi? Qaysi kuch markazlari hal qiluvchi ta’sirga ega bo‘ladi? Ana shu savollar keyingi o‘n yillikning siyosiy manzarasini belgilashi mumkin.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, Isroil-Eron nizosi hali yakunlangan voqea emas. U Yaqin Sharqning yangi geosiyosiy shakllanish jarayonining bir qismiga aylanib bormoqda. Bugun qabul qilinayotgan qarorlar nafaqat ikki mamlakat munosabatlariga, balki butun mintaqadagi iqtisodiy aloqalar, xavfsizlik mexanizmlari va tashqi kuchlar ta’siriga ham ta’sir ko‘rsatadi.
Hozircha esa bir haqiqat tobora ravshanlashmoqda: Yaqin Sharqdagi kelajakni endi faqat harbiy kuch emas, balki diplomatik muvozanat, iqtisodiy barqarorlik va mintaqaviy muloqotning samaradorligi belgilaydi. Ana shu omillar ustun kelsa, bugungi inqiroz yangi tartib uchun poydevorga aylanishi mumkin. Agar aksincha bo‘lsa, mintaqa yana uzoq davom etuvchi beqarorlik davriga kirib qolishi ehtimoldan xoli emas.
Musulmon Ziyo, O‘zA
