Dipfeyk tahdidi: ishonchni nishonga olgan yangi avlod firibgarligi

Kundan-kunga odamlarning pulini oson yo‘l bilan qo‘lga kiritib, mo‘may daromad orttirishni ko‘zlagan firibgarlar tobora ko‘payib bormoqda. Eng xavotirlisi, ular oddiy usullar bilan cheklanib qolmayapti. Har bir qarshi chora kuchaygan sari, ular yanada murakkab, yanada ishonarli va yanada xavfli sxemalarni o‘ylab topmoqda.

Shunday xavfli yo‘nalishlardan biri — deepfake (dipfeyk) texnologiyasi. Bu texnologiya yordamida insonning yuzi, ovozi va hatto mimikalari sun’iy ravishda tiklanadi. Natijada oddiy foydalanuvchi uchun haqiqiy video bilan soxtasini ajratish deyarli imkonsiz darajaga yetmoqda.

Bugun dipfeyklar orqali yaratilayotgan soxta kontentlar tobora kengayib boryapti. Ayniqsa, taniqli shaxslar — davlat xizmatchilari, yirik tadbirkorlar, blogerlar va inflyunserlar “nishon”ga aylangan. Ularning nomidan go‘yoki investitsiya qilish, tez boyish, ijtimoiy yordam olish yoki maxsus loyihalarda ishtirok etish takliflari bilan chiqilmoqda.

Eng achinarlisi, firibgarlar allaqachon chegarani ham kesib o‘tgan: hatto davlat rahbari va uning oila a’zolari tasvirlaridan ham foydalanishmoqda. Ularning ishonch uyg‘otuvchi obrazidan foydalanib, millionlab odamlarga mo‘ljallangan soxta e’lonlar tarqatilmoqda. Bu esa oddiy fuqaroni nafaqat moliyaviy zarar, balki psixologik ishonch inqirozi bilan ham yuzlashtirmoqda.

Gap endi oddiy firibgarlik haqida emas. Bu — ongga, ishonchga va idrokka qaratilgan aniq va hisob-kitobli bosim. Dipfeyk orqali yaratilgan kontent insonning eng zaif nuqtasiga uradi: u ko‘ziga ishongan holda qaror qabul qiladi. Va aynan shu instinkt bugun firibgarlar qo‘lida qurolga aylangan.

Raqamli makonda esa vaziyat yanada murakkablashmoqda: endi haqiqat ko‘rinishga bog‘liq emas. Video borligi — bu haqiqatning dalili emas. Aksincha, tobora ko‘proq hollarda bu puxta o‘ylangan yolg‘onning eng ishonchli shakliga aylanmoqda.

Shu sabab bugun ehtiyotkorlik shunchaki tavsiya emas — bu zarurat. Har qanday “oson daromad”, “tez foyda”, “maxsus imkoniyat” haqidagi takliflar, hatto ular mashhur shaxs nomidan, video ko‘rinishida taqdim etilsa ham — avtomatik ravishda shubha ostida bo‘lishi kerak.

Eslatib o‘tamiz, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga ko‘ra:

158-modda — davlat rahbariga tajovuz yoki uning obro‘siga putur yetkazishga qaratilgan harakatlar uchun javobgarlikni nazarda tutadi (soxta kontent orqali uning nomidan chiqish ham og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkin);

168-modda — firibgarlik, ya’ni aldov yoki ishonchni suiiste’mol qilish yo‘li bilan mulkka ega bo‘lish — bunday sxemalarning asosiy huquqiy kvalifikatsiyasi hisoblanadi;

244¹-modda — yolg‘on axborotni tarqatish, jumladan ijtimoiy tarmoqlarda jamoatchilikni chalg‘ituvchi materiallar joylashtirish bilan bog‘liq javobgarlikni belgilaydi;

Ayrim holatlarda, agar noqonuniy ravishda shaxsga oid ma’lumotlar, tasvirlar yoki identifikatsiya vositalari ishlatilsa, bu shaxsiy hayot daxlsizligini buzish bilan bog‘liq moddalar bilan ham baholanishi mumkin.

Ya’ni dipfeyk orqali odamlarni aldash — bu shunchaki “internetdagi hazil” yoki “marketing hiylasi” emas. Bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri jinoyat alomatlariga ega bo‘lgan, jiddiy huquqiy oqibatlarga olib keladigan qilmishdir.

O‘zA