Давлатчилик кўзгуси ва миллий ўзлик ифодаси

Уч минг йиллик давлатчилик анъаналари, халқнинг орзу-умидлари ва миллий ўзликни мужассам этган Давлат герби Ўзбекистоннинг тарихий ворислик асосидаги келажак йўлини белгилаб берувчи ўзига хос рамздир.

2 июль — Ўзбекистон Республикаси Давлат герби

қабул қилинган кун

Аждодлар тамғасидан давлат рамзигача

Давлат рамзлари, хусусан, гербларнинг тарихи инсониятнинг илк давлатчилик тасаввурлари билан чамбарчас боғлиқ. Қадимги дунёда ҳар бир сулола, қабила ёки давлат ўзини бошқалардан ажратиб турувчи махсус белгига, яъни тамғага эга бўлган. Масалан, милоддан аввалги даврда Шумер давлатининг шербошли бургут тамғаси ёки Қадимги Рим легионларининг бургут тасвирли байроқлари нафақат ҳарбий қудрат, балки бутун бошли салтанатнинг тимсоли вазифасини ўтаган. Турон ҳудудида, жумладан, замонавий Ўзбекистон заминида ҳам бу анъана чуқур илдизларга эга. Қадимги туркий қабилалар ўзларининг уруғ ва қабилаларини ифодаловчи ўзига хос тамғаларга эга бўлган.

Буюк саркарда Амир Темур салтанатининг рамзи сифатида тарих саҳнасига чиққан уч доира тасвири ҳам миллий тамғачилик тарихида муҳим аҳамиятга эга. Испан элчиси Руи Гонсалес де Клавихонинг ёзмаларида қайд этилишича, бу белги Соҳибқирон жаҳоннинг уч қитъаси ҳукмдори эканлигига ишора қилган. Гарчи бу рамз замонавий маънодаги герб бўлмаса-да, у бутун бир салтанатни ифодаловчи, унинг сиёсий ғоясини ўзида мужассам этган қудратли давлатчилик белгиси вазифасини бажарган. Кейинги даврлардаги Бухоро амирлиги, Хива ва Қўқон хонликларида ҳам ўзига хос рамз ва байроқлардан фойдаланилган. Масалан, Бухоро амирлигининг сўнгги даврларига оид байроқларда ва баъзи муҳрларда ҳокимият рамзи сифатида шер ва қуёш тасвирлари ёки ҳукмдорлик унвонини билдирувчи ёзувлар учрайди. Бироқ булар кўпроқ сулолавий белгилар бўлиб, бугунги кундаги каби бутун халқ ва мамлакатни ифодаловчи ягона, қонун билан тасдиқланган давлат герби тушунчасидан фарқ қилган. Шўролар даврида эса Ўзбекистон ССР гербида ўроқ ва болға каби белгилар орқали муайян мафкуравий мазмун ифодаланган бўлиб, у миллий давлатчилик анъаналаридан бутунлай узоқ эди.

Мустақиллик рамзининг яратилиши

ХХ аср сўнгида Ўзбекистон ўз мустақиллигини қўлга киритгач, янги давлатнинг суверенитетини, унинг тарихий илдизлари ва келажакка интилишларини акс эттирувчи янги давлат рамзларини яратиш зарурати юзага келди. Бу оддий бадиий изланиш эмас, балки миллий ўзликни англаш, тарихий хотирани тиклаш ва янги давлатнинг ғоявий пойдеворини белгилашга қаратилган муҳим сиёсий ва маънавий жараён эди. Узоқ давом этган муҳокамалар, тарихчилар, санъатшунослар ва жамоатчилик вакилларининг таклифлари асосида 1992 йил 2 июль куни “Ўзбекистон Республикасининг Давлат герби тўғрисида”ги Қонун қабул қилинди. Ушбу тарихий ҳужжат билан Ўзбекистоннинг янги давлат герби ва унинг тавсифи қонуний жиҳатдан мустаҳкамланди.

Тимсоллар талқини: рамзлар ортидаги маънолар

Ўзбекистон Республикасининг Давлат гербидаги ҳар бир унсур чуқур тарихий, фалсафий ва маданий маънога эга бўлиб, уларнинг жамланмаси мустақил Ўзбекистоннинг ғоявий қиёфасини, унинг мақсад ва вазифаларини рамзий тилда ифодалайди.

Гербнинг марказидан ўрин олган, қанотларини кенг ёзган афсонавий Ҳумо қуши тасвири бунинг ёрқин далилидир. У халқ оғзаки ижодида, хусусан, Алишер Навоий асарларида азалдан бахт, озодлик, эзгулик ва улуғворлик тимсоли саналган. Бу қушнинг гербга жойланиши янги давлатнинг эрксеварлик ва инсонпарварлик тамойилларига асосланишини, унинг йўли нурли ва хайрли бўлишига бўлган ишончни ифодалайди. Қанотларини ёйган Ҳумо қуши айни пайтда мамлакатнинг юксалишга, тараққиётга бўлган интилишини ҳам билдиради.

Герб композициясининг юқори қисмида тасвирланган саккиз қиррали юлдуз республиканинг мустаҳкамлиги ва чегаралари дахлсизлигининг рамзидир. Шарқ меъморчилиги ва амалий санъатида саккизбурчак мукаммаллик, тартиб ва барқарорлик белгиси сифатида кенг қўлланилган. Унинг ичидаги ярим ой ва юлдуз тасвири эса халқимизнинг асрлар давомида шаклланган миллий-маданий анъаналари ва маънавий илдизларига содиқлигини кўрсатади.

Гербда тасвирланган серқуёш водий, тоғлар ва дарёлар она юртимизнинг бетакрор табиати, унинг саховатли заминини гавдалантиради. Тоғлар ортидан чиқаётган қуёш тасвири мамлакатнинг йўли ёруғ ва нурафшон бўлишини англатса, водий узра оқиб турган икки дарё (Амударё ва Сирдарё) ҳаётнинг мангулиги ва заминнинг унумдорлигига ишорадир.

Гербни икки томондан ўраб турган чамбар ҳам ўзига хос рамзий маънога эга. Ўнг томонда очилган пахта чаноқлари, чап томонда буғдой бошоқлари акс этган. Чамбарга ўралган Давлат байроғи кўринишидаги тасма эса гербдаги барча унсурларни ягона ғоя – мустақил Ўзбекистон ғояси остида бирлаштириб туради. Тасманинг пастки қисмидаги “O‘zbekiston” ёзуви эса бу рамзнинг айнан қайси давлатга тегишли эканлигини аниқ ва равшан кўрсатиб туради.

Қонун ҳимоясидаги тимсол

Давлат герби нафақат рамзий белги, балки қонун билан мустаҳкамланган ва ҳимояланган давлат тимсолидир. Унинг мақоми, ишлатилиш тартиби ва ҳимояси “Ўзбекистон Республикасининг Давлат герби тўғрисида”ги Қонун ҳамда Вазирлар Маҳкамасининг 1992 йил 28 августда қабул чилинган “Ўзбекистон Республикаси Давлат гербининг тасвирини тайёрлаш ва ундан фойдаланиш масалалари” тўғрисидаги қарори билан аниқ белгилаб қўйилган.

Ушбу меъёрий ҳужжатларга кўра, герб тасвири энг аввало, давлат ҳокимияти ва бошқарувининг олий идораларида ўз аксини топади. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Президенти қароргоҳлари, Олий Мажлис палаталари, Вазирлар Маҳкамаси, вазирликлар, судлар, прокуратура органлари ва маҳаллий ҳокимият биноларининг олд томонига ўрнатилади. Шунингдек, мазкур идораларнинг мажлислар залларида ва хизмат хоналарида ҳам герб тасвирининг бўлиши шарт. Бу орқали давлат ҳокимиятининг ҳар бир бўғини ягона суверенитет остида бирлашгани ва умумий мақсад йўлида фаолият юритиши таъкидланади.

Герб тасвири расмий ҳужжатларнинг муҳим қисми ҳисобланади. Қонунлар, Президент фармон ва қарорлари, ҳукумат қарорлари, вазирликларнинг меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлари каби муҳим ҳужжатларнинг бланкаларида герб тасвири акс эттирилади. Бу эса ушбу ҳужжатларга расмий мақом ва юридик куч бағишлайди. Герб тасвири туширилган муҳрлар эса давлат идоралари, судлар, дипломатик ваколатхоналар ва қонунда белгиланган бошқа ташкилотлар томонидан қўлланилиб, ҳужжатларнинг ҳақиқийлигини тасдиқлайди. Муҳрларни тайёрлаш, сақлаш ва улардан фойдаланиш тартиби ички ишлар органлари назорати остида қатъий тартибга солинган.

Герб тасвирининг оддий фуқаро ҳаётидаги ўрни ҳам алоҳида аҳамиятга эга. У ҳар бир Ўзбекистон фуқаросининг паспортида ёки идентификацияловчи ID-картасида, миллий валюта – сўмда, давлат чегара устунларида ва умумдавлат намунасидаги бошқа ҳужжатларда ўз аксини топган. Бу эса ҳар бир шахснинг шу давлатга мансублигини, унинг ҳимоясида эканлигини билдирувчи муҳим ҳуқуқий ва маънавий белгидир.

Қонунчиликда гербдан фойдаланиш борасида муайян чековлар ҳам ўрнатилган. Хусусан, унинг унсурларини нодавлат ташкилотлари ҳужжатларига ёки реклама материалларига киритиш, шунингдек, унинг тасвиридан тижорат мақсадларида фойдаланишга йўл қўйилмайди. Бу меъёрлар давлат рамзининг мақоми ва обрўсини ҳар қандай тижорий ёки хусусий манфаатлардан устун қўйиш, унга нисбатан юксак ҳурматни таъминлаш мақсадида жорий этилган.

Жаҳон геральдикасидаги ўхшашликлар ва ўзига хосликлар

Давлат рамзларини яратишда муайян мамлакатнинг ўзига хос тарихий-маданий анъаналари билан бир қаторда, жаҳон геральдикаси, яъни тамғашунослик илмида умумий қабул қилинган баъзи тамойиллар ҳам инобатга олинади. Ўзбекистон герби мисолида ҳам буни кузатиш мумкин.

Масалан, қудрат, куч ва улуғворлик рамзи сифатида бургут тасвиридан фойдаланиш кўплаб давлатлар геральдикасига хосдир. Қадимги Римдан тортиб, Византия, АҚШ, Германия, Россия каби давлатларнинг рамзларида бургут марказий ўрин тутади. Ўзбекистон гербида эса бургутнинг ўрнига афсонавий Ҳумо қушининг танланиши миллий рамзнинг мазмунан фарқ қилишини кўрсатади. Агар бургут кўпроқ ҳарбий қудрат ва ҳокимиятни ифодаласа, Ҳумо қуши бахт, эзгулик ва бунёдкорлик каби маънавий-фалсафий мазмунни ўзида мужассам этади.

Шунингдек, мамлакатнинг табиий бойликлари ва аграр салоҳиятини акс эттирувчи ўсимлик тасвирларидан фойдаланиш ҳам жаҳон геральдикасида кенг тарқалган. Канада байроғидаги заранг барги, Ливан гербидаги кедр дарахти ёки кўплаб давлатлар рамзларидаги буғдой бошоқлари бунга мисол бўла олади. Ўзбекистон гербидаги пахта ва буғдойдан иборат чамбар ҳам ана шу умумий анъананинг миллий талқинидир.

Тарихий ворислик тимсоли

Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистон Республикасининг Давлат герби шунчаки чиройли тасвир ёки расмий белги эмас. У ўзида халқимизнинг уч минг йиллик давлатчилик тарихи, қадим аждодларнинг тамғаларидан тортиб бугунги кунгача бўлган ворисликни, бой маданиятни, тинчликсевар сиёсатни, келажакка бўлган ёруғ умидларини мужассам этган яхлит фалсафий-тарихий рамздир. Бу тимсол давлатимиз суверенитетининг намоёни сифатида унинг ҳар бир фуқароси ва бутун дунё учун Ўзбекистоннинг кимлигини, унинг ўтмиши нақадар теран ва келажаги порлоқ эканлигини англатиб турувчи қонуний тамғадир.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади,

ЎзА