Амир Темур ва Бобо Сунгу: Андхуддаги тарихий учрашувнинг сиёсий ва маънавий моҳияти
Буюк мутафаккир Алишер Навоийнинг бой илмий-адабий мероси нафақат сўз санъати, балки теран тарихий мушоҳада манбаи саналади. Муаллиф ўз асарларида воқеликни шунчаки қайд этмайди. У давлатчилик илдизлари, саркардалик маҳорати ва адолат мезонларини чуқур таҳлил қилади. Олимнинг машҳур “Насойим ул-муҳаббат” асари бунинг яққол исботидир. Ушбу нодир манбада етти юз етмиш нафар улуғ шайхнинг ҳаёт йўли баён қилинган. Асардаги етмиш тўққиз ўринда ҳукмдорлар ҳаётига оид ниҳоятда ҳаққоний, ҳаётий манзаралар чизилади. Навоий давлат раҳбарларининг адолатпарварлиги, раият ҳаққини таниши ва ҳақиқатни англаш эҳтиёжини биринчи ўринга қўяди.
Адабиётшунос олима Буробия Ражабованинг қайд этишича, асардаги тарихий шахслар қамрови ғоят кенг. Унда Ҳусайн Бойқаро йигирма тўққиз, Амир Темур ва Шамсиддин Элтутмиш уч ўринда келтирилади. Шоҳрух Мирзо, Хоразмшоҳ Аловуддин Муҳаммад, Амир Сабуктегин ва Султон Муҳаммад Халаж ҳақида икки маротабадан маълумот берилган. Улуғ мутафаккир фақат Мовароуннаҳр ёки Хуросон билан чекланмайди. У Шероз, Ҳинд, Рум, Ироқ, Миср, Озарбайжон ҳукмдорлари таърифини яратади. Бу орқали бошқарув усулларини ўзаро қиёслайди. Асардаги барча подшоҳлар эл хотирасида муҳрланган мутлақ тарихий шахслардир.
Навоий Амир Темур шахсига алоҳида ҳурмат ва холислик билан ёндашади. Мутафаккир Соҳибқироннинг давлат бошқарувидаги салоҳиятини уч мустақил ўринда таъкидлайди. Тарихий битикларга кўра, Амир Темур ҳукмдорлик ишида ақл-у фаросат, шижоат ва баҳодирлик каби хислатларни ниҳоятда қадрлаган. Бироқ у ҳеч қачон фақат қилич кучига таянмаган. Буюк саркарда пухта тадбир, ўткир ақл ва тўғри раъйни ҳатто жанг майдонидаги шижоатдан ҳам устун кўрган. Соҳибқироннинг оламгирлик қобилияти фақат ҳарбий юришларда эмас, балки нозик ишораларни теран англашда ҳам намоён бўлган. Буюк бобокалонимизнинг ана шу беназир тафаккури Шайх Бобо Сунгу зиёрати тасвирида бутун бўй-басти билан очиб берилади.
Бобо Сунгу ўз даврининг етук орифи, соҳиби ботин инсони эди. У Андхуд қасабасида яшаган бўлиб, муаллиф таъбири билан айтганда, замон мажзубларидан саналган. Улуғ зотларнинг хатти-ҳаракатларидаги яширин рамзларни фаҳмлаган инсонлар ҳамиша бемисл натижаларга эришган. Бир минг уч юз саксонинчи йилларнинг бошида Мовароуннаҳр қўшини Хуросон ўлкаси сари ҳал қилувчи юришга чиқади. Бу улкан ҳарбий режанинг масъулиятли босқичи эди. Амир Темур Андхудга етиб келгач, тўғридан-тўғри ҳарбий ҳаракатларга киришмайди. У аввало Бобо Сунгу ҳузурига йўл олиб, улуғ шайхнинг хизматида бўлади. Бу муҳим қадам Соҳибқироннинг руҳий покликка бўлган юксак эътиқодини кўрсатади.
Учрашув чоғида ғоят ҳайратланарли ва сермазмун ҳолат юз беради. Ҳукмдор ўтиргач, шайхнинг олдидаги дастурхонга оддийгина яхна гўшт тортилади. Бобо Сунгу ҳеч қандай ортиқча сўз айтмасдан, қўйнинг яхна тўшини олади. Сўнг ушбу гўштни кутилмаганда Амир Темур сари отади. Бу зоҳиран тушунарсиз ва ҳатто қўпол туюлиши мумкин бўлган кескин ҳаракат эди. Аммо Соҳибқирон ўзининг ўткир ақл-заковати билан бу ҳолатнинг туб моҳиятини дарҳол илғаб олади. У гўштни ҳаводаёқ тутиб олади. Сўнг ён-атрофидагиларга қарата шундай дейди: “Хуросонни ер юзининг кўкси, яъни тўши дебдилар. Ани Бобо бизга ҳавола қилди”.
Бу ҳодиса шунчаки тасодиф эмас, балки теран мантиқ ва мустаҳкам ишончнинг ёрқин меваси эди. Амир Темур шундай улуғвор башоратдан сўнг беқиёс қувват билан руҳланиб, қўшинни олдинга бошлайди. Оқибатда Хуросон мулкини қисқа фурсатда муваффақиятли тарзда ўз тасарруфига киритади. Навоий келтирган ушбу нодир маълумот ўзининг ҳаққонийлиги ва мустаҳкам тарихий асосга эгалиги билан ажралиб туради. Қизиқарлиси шундаки, бу воқеа бошқа манбаларда ҳам тўлалигича ўз тасдиғини топган. Хусусан, тарихчи Шарафиддин Али Яздий ўзининг машҳур “Зафарнома” асарида айнан шу ҳолатни ўта аниқлик билан шарҳлайди. Яздийнинг ёзишича, бу тарихий учрашув Эрон вилоятига қўшин тортилган товуқ йилида, яъни бир минг уч юз саксон биринчи йилнинг баҳор фаслида содир бўлган.
“Зафарнома” саҳифаларидаги баёнга кўра, ҳазрат Соҳибқирон авжи азимат билан сувдан кечиб ўтиб, Андхудга етади. У ғоят сидқ ва ихлос билан авлиёлардан бўлган Бобо Сангу тавофига боради. Шайх ўзидаги жазба ҳолати билан қўйнинг тўшини ҳукмдор қошига ташлайди. Амир Темур гўштни олиб, “Хуросонким, ер юзининг тўши турур, бизга Аллоҳ бергусу турур”, деб хитоб қилади. Яздий ҳам бу воқеанинг айнан шундай якун топганини, саркарда саодат ва иқбол билан музаффарият қозонганини ёзади. Ҳар икки манбадаги мувофиқлик тарихий ҳақиқатнинг нақадар аниқ эканини кўрсатади. Алишер Навоий кейинчалик “Ҳайрат ул-аброр” достонида бу теран фикрни шеърий йўл билан яна бир бор муҳрлаб қўяди. Мутафаккир “Хуросон ер юзининг кўксидир” деган мажозий сифатлашга алоҳида урғу бериб, кўнгил қароргоҳи бўлмиш Ҳиротни унинг пок юрагига тенглайди.
Тарих зарварақларидаги мазкур ҳаётий манзара аждодларимизнинг нақадар теран тафаккур эгаси бўлганини яққол кўрсатиб беради. Шайхнинг мажозий қараши ва ботиний қувватига Амир Темур ўзининг мустаҳкам ихлоси ҳамда ўткир фаросати билан жавоб қайтарди. Кўп асрлик давлатчилигимиз тарихида маънавий етуклик ва сиёсий ирода ҳамиша ёнма-ён, бир-бирини тўлдириб келган. Буюк боболаримиз юксак ақл-заковат орқали энг мураккаб вазиятларда ҳам одилона қарорларни қабул қила олган. Бундай шонли ва ҳикматга бой мерос бугунги авлод қалбида миллий ифтихор туйғусини уйғотиши табиийдир.
Алишер Эгамбердиев, ЎзА
