«Хумой» – тарихни рақсда жонлантирган спектакль
Муқимий номидаги Ўзбекистон давлат академик мусиқали театрида таниқли адиба, публицист ва драматург Гўзалой Матёқубованинг «Хумой» асари асосида яратилган этнохореографик спектакл премьераси бўлиб ўтди. Қадимий туркий халқлар тарихи, озодлик учун кураш, бирлик ва тинчлик ғояларини ўзида мужассам этган ушбу саҳна асарида тарихий ривоятлар рақс, мусиқа ва рамзлар тилида талқин қилинади.
Спектаклнинг ғоявий асосида «Эргенекон» ривояти ётади. Ушбу ривоятда оғир синовларга дуч келган халқнинг ўзлигини сақлаб қолиши, мушкул вазиятдан чиқиш йўлини топиши ва эркин ҳаёт сари интилиши ҳақида сўз боради. Асарда бу воқеалар шунчаки тарихий хотира сифатида эмас, балки туркий халқларнинг бирлиги ва иродаси, ватанпарварлиги, тинчликсеварлиги ҳақидаги ҳикоя сифатида намоён бўлади.
Зеро, тарихда халқларнинг тақдири кўпинча уларнинг мушкул вазиятларда қандай қарор қабул қилиши, ўз қадриятларини қай даражада асраб қолиши билан белгиланган. «Хумой» ҳам ана шу ҳақиқатга мурожаат қилиб, озодликнинг қадри ва ҳамжиҳатликнинг аҳамияти ҳақида ўйлашга ундайди.
Спектаклнинг диққатга сазовор жиҳатларидан бири воқеаларнинг гилам тўқиш жараёни билан боғлаб ифодаланишидир. Гилам бу ерда оддий маиший буюм эмас, балки халқ хотираси, авлодлар мероси ва ўтмишдан келажакка узатилаётган маънавий ришталар тимсоли сифатида намоён бўлади. Гилам нақшларида ранглар ва шакллар ўзаро уйғунлашиб, яхлит бир бутунликни ҳосил қилади. Спектаклда бу жараён халқлар тақдири билан боғланади. Ҳар бир ип умумий манзаранинг бир қисми бўлгани каби, ҳар бир инсон ва ҳар бир авлод ҳам тарихнинг давомийлигида ўз ўрнига эга. Ипларнинг бир-бирига туташиши эса бирлик ва ҳамжиҳатлик ғоясини ифодалайди.
Шу тариқа гилам асарда рамзий «тарих китоби» вазифасини бажаради. Унда ўтмиш воқеалари, халқнинг бошидан кечирган синовлари ва келажакка бўлган умиди бадиий талқин топади. Бу ечим спектаклнинг миллий руҳини кучайтириб, унинг ғоясини анъанавий маданиятимиз билан боғлайди.
Асар номига айланган Хумой қуши ҳам алоҳида рамзий маънога эга. Халқ оғзаки ижоди ва маданий тасаввурларда Хумой кўпинча бахт, саодат ва эзгулик билан боғланади. Спектаклда эса ушбу тимсол халқни асраш, унинг осойишталигини таъминлаш ва келажакка умид бағишлаш ғоялари билан уйғунлашади. Хумой образининг таъсири асарнинг якуний саҳналарида янада кучаяди. У халқни ўз қаноти остига олган ҳимоячи тимсол сифатида талқин этилади. Бу образ орқали тинчликнинг мазмуни очиб берилади. Спектаклдаги бу рамзий ечим асарнинг асосий ғоясига хизмат қилади. Ҳақиқий қудрат фақат жангда ғалаба қозонишда эмас, балки халқни бирлаштириш, уни асраш ва барқарор тинчликни таъминлашда ҳам намоён бўлади.
Спектаклнинг финалида қаҳрамоннинг жангдан Билга хоқон қиёфасида қайтиши тарихий ва ғоявий мазмунни бир нуқтада жамлайди. Бу ерда ғалаба шахсий муваффақиятдан кўра кенгроқ маъно касб этади. У халқни бирлаштириш, унинг эркинлиги ва осойишталиги учун масъулиятни зиммага олиш билан боғланади. Билга хоқон ва Тўнюқуқ номлари билан боғлиқ Ўрхун битиклари қадимги туркий халқларнинг давлатчилик тафаккури ва тарихий хотирасини ўрганишда муҳим манбалар ҳисобланади. Спектаклда бу мероснинг бадиий образлар орқали қайта талқин қилиниши ўтмишни саҳна воситасида англаш имконини беради. Театр тарихни айнан такрорлашдан кўра, унинг маъносини образлар, ҳаракатлар ва саҳнавий ечимлар орқали очиб бериш имкониятига эга. «Хумой»да ҳам Билга хоқон образи ва қуш тимсолининг уйғунлиги халқни асраш, бирликни мустаҳкамлаш ва тинчликни таъминлаш ғоясини ифодалайди.
«Хумой»нинг этнохореографик шакли унинг мазмунини очишда муҳим ўрин тутади. Бундай спектаклларда рақс шунчаки саҳнавий безак эмас, балки воқеалар ривожи ва қаҳрамонлар кечинмаларини кўрсатувчи воситага айланади. Ҳаракат, ритм, мусиқа ва саҳнавий композиция ўзаро уйғунлашганда, тарихий воқеалар томошабинга ҳиссий таъсир орқали етказилади.
Спектаклнинг саҳнавий талқинида ижодий жамоанинг ҳамкорлиги муҳим аҳамият касб этади. Асарнинг саҳналаштириш бадиий раҳбари – Олимжон Салимов, саҳналаштирувчи режиссёри – Расулжон Тўғайқулов. Саҳналаштирувчи рассом ва либослар бўйича рассом – Лазиз Ёдгоров, композитор – Улуғбек Каримов, дирижёр – Акмал Тўраев, балетмейстер – Дилмурод Ҳусанов, режиссёр ёрдамчиси – Обиджон Аҳмедов.
Спектаклда Азизхон Латипов, Фарҳод Қурбонов, Инобат Умирова, Меҳрибону Иймонбердиева, Феруза Мустафаева, Сафаргул Хўжабоева, Мустафо Мисиров, Ғиёсбек Мадаминов, Азиз Азизов, Феруза Саримсоқова ва Алина Бабешко иштирок этган. Шунингдек, Ҳусан Ҳикматов, Искандар Омонов, Эргаш Сайфуллаев, Озод Наимов ва Жавоҳир Ғофуров ҳам спектакл ижрочилари сафидан ўрин олган. Режиссёрлик ечими, мусиқий безак, либослар, хореография ва актёрлик ижроси асарнинг яхлит саҳнавий қиёфасини шакллантирувчи муҳим қисмлардир. Уларнинг ўзаро уйғунлиги тарихий мазмунни томошабинга етказишда муҳим аҳамиятга эга.
«Хумой»нинг мазмунини фақат қадимги туркий халқлар тарихи билан чеклаш тўғри бўлмайди. Асарда илгари сурилган бирлик, ўзаро ҳурмат ва тинчлик ғоялари бугун ҳам долзарбдир. Умумий маданий меросни ўрганиш ва асраш, халқлар ўртасидаги маънавий алоқаларни мустаҳкамлаш, ёш авлодга тарихий хотирани етказишда театр санъатининг имкониятлари катта.
«Хумой» спектакли айнан шу жиҳатлари билан эътиборга лойиқ. У гилам нақшлари, Хумой қуши ва Билга хоқон образи орқали тарихий хотирани саҳнавий ифодага кўчиради. Асарнинг марказида эса оддий, аммо муҳим ҳақиқат туради. Халқнинг куч-қудрати унинг бирлигида, маънавий меросига ҳурматида ва тинч келажакни биргаликда барпо этишга интилишидадир. Янги спектакль томошабинларда катта таассурот қолдирди.
Н.Усмонова, ЎзА
