Zaminimiz xazinalari: Sabzavotchilik tarixiga nazar
Turon zamini jahon dehqonchilik madaniyatining eng qadimiy o‘choqlaridan biri sanaladi. Yurtimizda yerga urug‘ qadash va mo‘l hosil olishning ibtidosi bir necha ming yillik uzoq o‘tmishga borib taqaladi. Ota-bobolarimiz bundan qariyb ikki ming yil muqaddam betakror qovun navlarini yaratishgan. Tarvuz, qovoq, bodring, piyoz, sabzi va turp yetishtirish tarixi esa yanada uzoq davrlarni o‘z ichiga oladi. Xalqimizning ming yillar davomida to‘plagan boy tajribasi tufayli milliy seleksiyamiz dunyoga mashhur bo‘ldi.
Asrlar o‘tishi bilan yurtimiz dalalaridagi ekinlarning tur tarkibi muttasil boyib bordi. O‘n sakkizinchi – o‘n to‘qqizinchi yuz yilliklarda o‘lkamiz dehqonchiligida muhim o‘zgarishlar yuz berdi. Shimoliy o‘lkalar orqali yurtimizga pomidor, kartoshka, karam, gulkaram va shirin qalampir urug‘lari kirib keldi. Chin diyoridan esa rediska, kulchaqovoq hamda pekin karami keltirilib, mahalliy iqlimga moslashtirildi. Ushbu yangi turlar tez orada kundalik hayotimizdan joy oldi. Ular tezda asosiy oziq-ovqat manbaiga aylandi. Ota-bobolarimiz begona iqlim o‘simliklarini ham o‘zimizning jazirama quyoshga moslashtirishning hadisini oldi. Natijada sabzavot ekinlarining xilma-xilligi yanada ortdi.
Yigirmanchi asrning o‘ttizinchi yillaridan boshlab mazkur yo‘nalish rivojlanish bosqichiga o‘tdi. Ekiladigan ekin turlari va ularning maydoni sezilarli darajada ko‘paydi. Bir ming to‘qqiz yuz o‘ttiz to‘rtinchi yilda O‘rta Osiyo tajriba stansiyasining tashkil etilishi sohada muhim voqea bo‘ldi. Bu maskan orqali mahalliy dehqonchilik usullari ilm bilan uyg‘unlashtirildi. Bir ming to‘qqiz yuz qirqinchi yilga kelib ekin maydonlari yigirma besh ming gektardan oshdi. O‘sha yili yalpi hosil uch yuz o‘n besh ming tonnaga yetdi. Bu raqamlar o‘zbek dehqonining misli ko‘rilmagan mehnatkashligini tasdiqlaydi.
Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrda katta shaharlar va sanoat hududlari atrofida yirik xo‘jaliklar barpo etildi. Endilikda hosildorlikni oshirish uchun dehqonchilikni tobora takomillashtirish talab etilardi. Shu bois sohani texnika bilan ta’minlashga oid murakkab masalalar hal qilindi. Toshkent, Samarqand va Andijon shaharlarida ne’matlarni qayta ishlash korxonalarining asosi yaratildi. Qish va erta bahor davrida ham hosil olish imkonini beruvchi ulkan issiqxonalar qurilishi boshlandi. Himoyalangan yerlarda hosil yetishtirishning tartibi ishlab chiqildi. Sun’iy iqlim yaratish orqali yil davomida uzluksiz hosil olish yo‘lga qo‘yildi.
Ilmiy izlanishlarni yanada kengaytirish maqsadida bir ming to‘qqiz yuz oltmishinchi yilda navbatdagi qadam tashlandi. Tajriba stansiyasi negizida O‘zbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy-tadqiqot instituti ish boshladi. Bu dargoh O‘rta Osiyodagi eng yirik ilmiy maskanga aylandi. Olimlarimiz yuqori sifatli, kasallikka chidamli ekinlarning yuz ellikdan ortiq yangi navini kashf etdilar. Ulardan to‘qson oltitasi davlat reyestridan joy oldi. Ayniqsa, jazirama iqlim sharoitida kartoshka tuganaklarining aynib ketishini to‘xtatishdek murakkab jumboq hal etildi. Bu izlanishlar o‘zbek ilm-fanining g‘alabasi edi. Sohaning urug‘chilik yo‘nalishi to‘liq ilmiy asosda yo‘lga qo‘yildi.
Tarix davomida o‘lkamizda yetishtirilgan ekinlar o‘nta nabotot oilasiga va to‘qsonga yaqin turga bo‘linadi. Ularning aksariyati asrlar osha mahalliy sharoitga to‘liq moslashgan. Bodring va pomidor kabi bir mavsumda hosil beradigan ekinlar dehqonlarimizning kundalik parvarishini talab etgan. Sabzi va piyozning urug‘ tugishi uchun ikki yil sarflanishini ajdodlarimiz chuqur anglagan. Bu ilmiy va hayotiy bilimlar avloddan avlodga o‘tib, bugungi kungacha yetib kelgan. Ildizmevalilar, barglilar va dukkaklilar guruhiga kiruvchi ne’matlar xalq tabobatining muhim tarkibiy qismiga aylangan.
Asr so‘ngiga kelib, sohadagi ilmiy yondashuv o‘zning mevasini bera boshladi. Bir ming to‘qqiz yuz saksoninchi yilda ekin maydonlari yuz to‘rt ming gektarga kengayib, hosildorlik yuqori darajaga chiqdi. Ikki minginchi yilda esa yalpi hosil ikki million olti yuz o‘ttiz yetti ming tonnaga yetdi. Yigirma birinchi yuz yillik boshidan esa aholining yillik iste’mol o‘lchovlarini to‘liq qoplash asosiy maqsadga aylandi. Bir inson uchun yillik iste’mol me’yori yuz o‘n uch kilogramm etib belgilandi. Jumladan, pomidor, piyoz va sabzining aniq ulushlari millat salomatligini muhofaza qilishga yo‘naltirildi. Janubiy viloyatlarimizda ertagi ne’matlar yetishtirish rivojlandi.
Ota-bobolarimizning bir necha ming yillik dehqonchilik tajribasi bugungi kunda ilm bilan uyg‘unlashib, mutlaqo yangi cho‘qqilarni zabt etmoqda. Yerning tilini topish, oddiy urug‘dan mo‘l hosil undirish qon-qonimizga singib ketgan buyuk iste’doddir. Yurtimiz dalalarida yetishtirilgan har bir ne’mat tarixida zahmatkash xalqimizning mashaqqatli mehnati va beqiyos aql-zakovati mujassam. Tuproqqa mehr bergan, uning har bir qarichini qadrlagan xalqimizning zamin tasarrufidagi bu ilmi asrlar osha barhayot yashayveradi.
Alisher Egamberdiyev tayyorladi, O‘zA
