Ta’limdagi yangi davr: bir vazirlik, yagona tizim va sifat uchun yangi yondashuv

Ta’limdagi islohotlar: Bog‘cha, maktab, universitet – endi ular yagona tizim. Bu farzandlarimiz kelajagiga qanday ta’sir qiladi?

«Ta’lim sohasidagi bugungi yangilanishlarning asosiy mazmun-mohiyati nimada?» degan savol ko‘pchilikni qiziqtirayotgani tabiiy. Chunki gap faqat ikki vazirlikning birlashtirilishi haqida emas, balki farzand bog‘chaga kirgan kundan boshlab, universitetni tamomlab, mehnat bozoriga chiqqanga qadar uning ta’lim yo‘lini qanday tashkil etish haqida ketmoqda. Yangi yondashuvning eng muhim jihati shundaki, ta’lim tizimi endi alohida-alohida bo‘limlar emas, yagona zanjir sifatida ko‘rib chiqiladi. Bolaning 5 yoshida bog‘chada olgan ko‘nikmasi uning 10 yoshida maktabdagi natijasiga, maktabda olgan bilimi esa keyingi kasbiy yoki oliy ta’limiga bevosita ta’sir qiladi. Demak, bog‘cha, maktab, professional ta’lim va universitet bir-biridan uzilib qolmasligi kerak.

Tasavvur qilaylik, bir oilada farzand dunyoga keldi. U avval bog‘chaga boradi, keyin maktabga kiradi, 9 yoki 11 sinfni tamomlab, litsey, kollej yoki universitetga hujjat topshiradi. Uning ta’lim yo‘lida kamida to‘rtta bosqich bor. Agar har bir bosqich o‘zicha ishlasa, muammo paydo bo‘ladi: bog‘chada berilgan ko‘nikmalar maktab talabiga mos kelmasligi, maktab dasturi universitet talablaridan uzilishi, universitetda berilgan bilim esa mehnat bozori ehtiyojlariga javob bermasligi mumkin. Yangi tizimning asosiy maqsadi — ana shu uzilishlarni kamaytirishdir. Endi maktabgacha ta’lim, umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’lim, kasbiy ta’lim, oliy ta’lim, oliy ta’limdan keyingi ta’lim, qayta tayyorlash va malaka oshirish, shuningdek, qo‘shimcha va norasmiy ta’lim sohalari bo‘yicha yagona davlat siyosati yuritiladi. Bu shunchaki «hamma bir idoraga qaradi» degani emas, balki ta’limning har bir bosqichi keyingi bosqichga tayyorlaydigan yaxlit tizimni shakllantirish demakdir.

Yangi tizimda Ta’lim va ilm-fan vazirligiga katta vazifalar yuklanmoqda. Vazirlik maktabgacha ta’limdan tortib oliy ta’limgacha bo‘lgan muassasalar faoliyatini tashkil etish, ularning operatsion jarayonlari uchun mas’ul bo‘lish, ta’limga qo‘yiladigan talablarni belgilash, akkreditatsiya va litsenziyalash kabi masalalar bilan shug‘ullanadi. Aytaylik, yangi xususiy maktab ochilmoqchi. Ilgari muassasa uchun turli jarayonlar, talablar va mas’ul tashkilotlar o‘rtasida harakat qilish murakkab edi. Yagona tizimning vazifasi bu jarayonlarni aniq, tushunarli va samarali tashkil etishdan iborat. Ya’ni fuqaro uchun «Qaysi masala bilan kimga murojaat qilaman?», degan savolga javob aniq bo‘lishi, byurokratiya kamayib, mas’uliyat aniqlashishi lozim.

Islohotning yana bir muhim savoli — “Biz maktabni tugatgan boladan nimani kutyapmiz?” Faqat formula yodlagan, qoidani yoddan aytib bergan yoki imtihondan o‘tishga tayyorlangan o‘quvchini emas. Zamonaviy dunyoda bitiruvchi ma’lumotni topa olishi, uni tahlil qilishi, muammoga yechim izlashi, texnologiyadan to‘g‘ri foydalanishi, muloqot qila olishi va mustaqil qaror qabul qilishi kerak. Shuning uchun «o‘zbek maktabi bitiruvchisining portreti» g‘oyasi juda muhim. Masalan, 11-sinfni bitirgan o‘quvchiga «Internetda tayyor javobni top» deyish oson, ammo unga «Mahallangizdagi ekologik muammoni aniqlang, sababini o‘rganing va yechim taklif qiling» deyilsa, uning haqiqiy ko‘nikmasi namoyon bo‘ladi. Demak, ta’lim natijasi faqat baho bilan emas, bola hayotda nimani qila olishi bilan ham o‘lchanishi kerak.

Islohotning yana bir muhim yo‘nalishi — oliy ta’limda davlat aralashuvini keskin qisqartirish va universitetlar mustaqilligini kengaytirishdir. Tasavvur qilaylik, ikki universitet bor. Birinchi universitet yangi dasturlar joriy qiladi, kuchli professorlarni jalb etadi, xorijiy hamkorlikni rivojlantiradi, talabalarga amaliyot imkoniyatlarini yaratadi. Ikkinchi universitet esa o‘zgarishga shoshilmaydi. Agar ularga bir xil imkoniyat va mustaqillik berilsa, vaqt o‘tishi bilan talabaning o‘zi «Men qayerda sifatli bilim olaman?» deb tanlov qila boshlaydi. Mana shu yerda sog‘lom raqobat ishga tushadi. Universitetning nufuzini faqat nom yoki bino emas, uning bitiruvchisi, ta’lim sifati va mehnat bozoridagi talab belgilashi kerak. Ish beruvchi ikki nomzoddan birini tanlayotganda «qaysi diplom chiroyliroq?» deb emas, «qaysi bitiruvchi ishni yaxshi bajara oladi?» deb qarasa, ta’lim muassasalari ham sifat uchun kurashishga majbur bo‘ladi. Shuning uchun universitet mustaqilligi faqat huquq emas, katta mas’uliyat hamdir.

Yangi yondashuvda nodavlat sektor uchun imkoniyatlarni kengaytirish ham muhim yo‘nalish sifatida belgilanmoqda. Agar davlat va xususiy ta’lim muassasalari o‘rtasida sog‘lom raqobat shakllansa, birinchi navbatda o‘quvchi va talaba yutadi. Masalan, xususiy universitet yangi o‘quv metodikasini joriy qilsa va talabalar unga qiziqsa, davlat universitetlari ham o‘z dasturlarini qayta ko‘rib chiqishiga to‘g‘ri keladi. Aksincha, davlat universiteti yuqori sifatli ta’lim bersa, xususiy sektor undan o‘rnak oladi. Bunda asosiy mezon bitta: «Qaysi muassasa haqiqatan sifatli ta’lim beryapti?» Bu savolga eng yaxshi javobni raqobat, talabalar tanlovi va mehnat bozori beradi.

Har qanday islohotning haqiqiy natijasi oddiy inson hayotidagi o‘zgarish bilan o‘lchanadi. Shuning uchun ikki vazirlikning birlashishiga faqat tashkiliy o‘zgarish sifatida qarash to‘g‘ri emas. Bu — ta’limning butun hayot sikliga yangicha qarashdir. Bola bog‘chaga kirgan paytdan boshlab, universitetni bitirib, birinchi ish joyiga kirgunga qadar uning ta’lim yo‘li bir-biri bilan uzviy bog‘langan bo‘lishi kerak. Asosiy maqsad — vazirlikni emas, tizimni o‘zgartirish. Bugun dunyo juda tez o‘zgarmoqda. Kecha kerak bo‘lgan kasb va ko‘nikma ertaga yetarli bo‘lmasligi mumkin. Shuning uchun ta’lim tizimi ham o‘zgarishdan qo‘rqmaydigan, o‘z xatosini tan olib, uni tuzata oladigan tizim bo‘lishi kerak. Yangi islohotlarning eng katta ma’nosi ham ana shunda.

Bahora AHMEDOVA,

Respublika Ma’naviyat va ma’rifat markazi rahbari maslahatchisi.
O‘zA