O‘zbekiston va Serbiya o‘rtasidagi hamkorlikni kengaytirishning yangi imkoniyatlari
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Serbiyaga kutilayotgan tashrifi ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirishda muhim bosqich bo‘lishi kutilmoqda.
So‘nggi bir yil davomida Toshkent va Belgrad o‘rtasidagi siyosiy muloqot sezilarli darajada faollashib, yanada tizimli tus oldi. Shu nuqtayi nazardan, erishilgan siyosiy muloqot darajasini aniq savdo-iqtisodiy, investitsiyaviy, transport va gumanitar loyihalarga aylantirish muhim vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Bugungi ijobiy o‘sish sur’ati qariyb o‘ttiz yillik munosabatlarga tayanadi. Serbiya O‘zbekiston mustaqilligini 1991-yil 31-dekabrda tan olgan, ikki davlat o‘rtasida diplomatik munosabatlar esa 1995-yil 18-yanvarda o‘rnatilgan. Dastlabki yillarda aloqalar Yugoslaviya Ittifoq Respublikasining Toshkentdagi diplomatik vakolatxonasi orqali olib borilgan. 2003-yilda Serbiyada yuzaga kelgan iqtisodiy vaziyat sababli mazkur diplomatik missiya o‘z faoliyatini to‘xtatgan.
Munosabatlar 2025-yilda yangi sur’at kasb etdi. Sentabr oyida Pekinda Ikkinchi jahon urushidagi G‘alabaning 80 yilligiga bag‘ishlangan tadbirlar doirasida O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev va Serbiya Prezidenti Aleksandr Vuchich o‘rtasida suhbat bo‘lib o‘tdi. Serbiya yetakchisining 28–31-oktyabr kunlari O‘zbekistonga amalga oshirgan ilk rasmiy tashrifi muhim voqea bo‘ldi. Muzokaralar yakunida davlat rahbarlari Qo‘shma deklaratsiyani imzoladilar, shuningdek, iqtisodiyot, investitsiyalar, ta’lim, turizm, mehnat migratsiyasi va hamkorlikning boshqa yo‘nalishlarini qamrab olgan hukumatlararo va idoralararo hujjatlar to‘plami qabul qilindi.
Elchilarning o‘zaro akkreditatsiyasi ham muhim institutsional qadam bo‘ldi. 2025-yil 7-iyulda O‘zbekistonning Serbiyadagi birinchi elchisi Serbiya Prezidentiga ishonch yorliqlarini topshirgan bo‘lsa, 27-oktyabrda Serbiyaning O‘zbekistondagi elchisi O‘zbekiston tomoniga ishonch yorliqlarini topshirdi.
Aloqalarning yuqori sur’ati 2026-yilda ham saqlanib qoldi. Aprel oyida ikki mamlakat tashqi ishlar vazirlari Antaliya diplomatiya forumi doirasida muzokaralar o‘tkazdi, may oyida esa Serbiya tashqi ishlar vaziri Marko Jurich O‘zbekistonga tashrif buyurdi. 18-may kuni Sh.Mirziyoyev va A.Vuchich Bokuda bo‘lib o‘tgan Butunjahon shaharsozlik forumi doirasida yana uchrashdilar. Iyul oyida yetakchilar telefon orqali muloqot qildilar, 3-avgust kuni esa Belgradda ikki davlat tashqi siyosat idoralari o‘rtasidagi siyosiy maslahatlashuvlarning uchinchi raundi bo‘lib o‘tdi.
Siyosiy muloqot ikki mamlakat qonun chiqaruvchi organlari o‘rtasidagi aloqalarni rivojlantirish bilan bosqichma-bosqich to‘ldirilmoqda. Oliy Majlis palatalarida Serbiya Respublikasi Xalq majlisi bilan hamkorlik bo‘yicha parlamentlararo guruh tuzildi. Senat Raisi T.Narbayeva 2026-yil iyun oyida Parlamentlararo ittifoqning parlamentdagi ayol a’zolarining global konferensiyasida ishtirok etish uchun Belgradga tashrif buyurgan bo‘lsa, bir necha hafta o‘tgach, Toshkent "Serbiya-O‘zbekiston" parlament do‘stlik guruhi raisi A.Markovich boshchiligidagi delegatsiyani qabul qildi.
Shakllangan siyosiy va institutsional baza iqtisodiy hamkorlikni kengaytirish uchun qulay sharoit yaratmoqda. Shu bilan birga, uning bugungi ko‘lami mavjud salohiyatga nisbatan ancha pastligicha qolmoqda. 2025-yil yakunlariga ko‘ra, o‘zaro savdo hajmi qariyb 12 million AQSH dollarini tashkil etdi. O‘zbekistonda Serbiya kapitali ishtirokidagi 9 ta korxona faoliyat yuritmoqda. Bu savdo hajmini ham, ishlab chiqarish kooperatsiyasini ham sezilarli darajada kengaytirish uchun katta imkoniyatlar mavjudligini ko‘rsatadi.
Ikki tomonlama munosabatlarning madaniy-gumanitar yo‘nalishi ham bosqichma-bosqich kengaymoqda. Bu borada Serbiya Prezidentining 2025-yil oktyabr oyidagi tashrifi davomida Toshkent va Belgrad o‘rtasida sheriklik munosabatlarini o‘rnatish to‘g‘risidagi bitimning imzolanishi muhim qadam bo‘ldi. Mazkur hujjat ikki poytaxt o‘rtasida to‘g‘ridan to‘g‘ri aloqalarni yo‘lga qo‘yish va qo‘shma tashabbuslarni amalga oshirish uchun qo‘shimcha imkoniyatlar yaratadi.
So‘nggi bir yil davomida erishilgan taraqqiyot bir necha yo‘nalishda yanada tizimli ish olib borishga o‘tish uchun zamin yaratmoqda.
Birinchidan, savdo-iqtisodiy sohada katta salohiyat saqlanib qolmoqda. O‘zbekiston eksporti nomenklaturasini kengaytirish, yuqori qo‘shilgan qiymatga ega mahsulotlar ulushini oshirish va imtiyozli savdo rejimini shakllantirish ustuvor yo‘nalishlar bo‘lishi mumkin. 2026-yil fevral oyida O‘zbekiston Bosh vaziri o‘rinbosari J.Xo‘jayev va Serbiya Bosh vaziri o‘rinbosari A.Mesarovich ushbu masalani kelgusidagi hamkorlikning ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgiladilar.
Savdoni kengaytirish uchun har ikki tomon ham salmoqli iqtisodiy imkoniyatlarga ega. O‘zbekiston to‘qimachilik, kimyo, oziq-ovqat sanoati va mashinasozlik sohalarida jadal rivojlanayotgan sanoat bazasiga ega bo‘lsa, Serbiya, o‘z navbatida, Yevropa Ittifoqi bozoriga imtiyozli kirish huquqi va erkin savdo bitimlarining keng tarmog‘iga egadir. Bu nafaqat o‘zaro mahsulot yetkazib berish hajmini oshirish, balki kelgusida uchinchi mamlakatlar bozorlariga chiqishni ta’minlaydigan ishlab chiqarish kooperatsiyasini rivojlantirish uchun ham sharoit yaratadi.
Ikkinchidan, transport aloqalarini rivojlantirish amaliy jihatdan katta qiziqish uyg‘otadi. 2026-yil fevral oyida Belgradda O‘zbekiston delegatsiyasi va Serbiya transport sohasi vakillari o‘rtasida muzokaralar bo‘lib o‘tdi. Alohida uchrashuvlar chog‘ida “Serbian Railways Infrastructure” kompaniyasi bilan temiryo‘l sohasidagi hamkorlik istiqbollari, “Air Serbia” aviakompaniyasi bilan esa Toshkent va Belgrad o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri aviaqatnovlarni yo‘lga qo‘yish imkoniyati muhokama qilindi.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri aviaqatnovlarning yo‘lga qo‘yilishi ikki davlat o‘rtasidagi ishbilarmonlik, sayyohlik, ta’lim va gumanitar aloqalarni sezilarli darajada faollashtirishi mumkin. Shu bilan birga, Markaziy Osiyo va Bolqon davlatlari o‘rtasida yuk tashishni rivojlantirish ham istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi. Kelajakda O‘zbekiston ishtirokidagi yo‘nalishlarda yuk bazasining o‘sishi Markaziy Osiyo va Yevropa bozorlari o‘rtasidagi bunday aloqaga bo‘lgan talabni yanada oshirishi mumkin.
Uchinchidan, mehnat mobilligini rivojlantirish alohida ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston tashkillashtirilgan tashqi mehnat migratsiyasi tizimini izchil shakllantirib, malakali kadrlar tayyorlash borasida o‘zini ishonchli hamkor sifatida namoyon etib kelmoqda. Migratsiya agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakat ushbu sohada 23 ta davlat bilan 48 ta kelishuv imzolagan.
Ushbu tajriba Serbiya bilan ham shunga o‘xshash mexanizmni yo‘lga qo‘yish uchun amaliy asos yaratadi. Tegishli kelishuvlarga erishilishi tashkillashtirilgan ishga joylashtirishning shaffof mexanizmlarini shakllantirish, fuqarolarning huquqiy va ijtimoiy himoyasini kuchaytirish hamda ayni paytda ikki mamlakat o‘rtasida tartibga solingan mehnat mobilligini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Bu tajriba Serbiya bilan ham shunday mexanizmni yo‘lga qo‘yish uchun amaliy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Tegishli kelishuvlarga erishish fuqarolarni tashkiliy asosda ishga joylashtirishning shaffof mexanizmlarini joriy etish, ularning huquq va manfaatlarini ishonchli himoya qilish, shuningdek, ikki mamlakat o‘rtasida tartibga solingan mehnat mobilligini rivojlantirish imkonini beradi.
To‘rtinchidan, ta’lim va ilmiy-texnologik hamkorlik ham katta salohiyatga ega. 2025-yil oktyabr oyida imzolangan ta’lim, fan va madaniyat sohalaridagi hamkorlik to‘g‘risidagi hukumatlararo bitim ushbu yo‘nalishning huquqiy asoslarini mustahkamladi. O‘zbekistonlik talabalarning Serbiya davlat ta’lim dasturlarida, jumladan, “Serbiyada dunyo” stipendiya dasturida ishtirok etishi amaliy hamkorlik yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi mumkin.
O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar fonida bunday hamkorlikni kengaytirish imkoniyatlari yanada ortmoqda. Bugungi kunda mamlakatda 215 ta oliy ta’lim muassasasi, jumladan, xorijiy ta’lim muassasalarining 30 ta filiali faoliyat yuritmoqda. O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalari xalqaro reytinglardagi o‘z o‘rnini izchil mustahkamlab bormoqda, shu bilan birga, yetakchi xorijiy ta’lim muassasalari bilan qo‘shma dasturlar ko‘lami ham kengaymoqda.
Mavjud institutsional imkoniyatlarni hisobga olgan holda, texnik mutaxassisliklar, raqamli texnologiyalar hamda ikki mamlakat iqtisodiyotining ustuvor tarmoqlari uchun kadrlar tayyorlash yo‘nalishlarida qo‘shma ta’lim dasturlari va ilmiy loyihalarni amalga oshirish istiqbolli sanaladi. Bunday hamkorlik siyosiy muloqotni mustahkam professional va institutsional aloqalar bilan boyitib, ikki tomonlama munosabatlarning uzoq muddatli va barqaror rivojlanishiga xizmat qilishi mumkin.
Beshinchidan, turizm va madaniy almashinuvlar ikki mamlakatni yanada yaqinlashtirishning qo‘shimcha omilidir. 2026-yil aprel oyida ikki davlatning tegishli idoralari kinoturizm, PR-targ‘ibot hamda ommaviy axborot vositalari vakillari va blogerlar uchun tanishtiruv safarlarini tashkil etish sohasidagi qo‘shma loyihalarni muhokama qildi. Amalda bunday tashabbuslar nafaqat sayyohlar oqimini oshirish, balki ikki mamlakat jamiyatlari o‘rtasidagi bevosita aloqalarni kengaytirishga ham hissa qo‘shishi mumkin.
Umuman, O‘zbekiston va Serbiya nisbatan qisqa davrda o‘zaro munosabatlarni yanada rivojlantirish uchun mustahkam siyosiy va institutsional zamin yaratdi. Ayni paytda siyosiy muloqotning rivojlanish sur’ati savdo-iqtisodiy va investitsiyaviy hamkorlik ko‘lamidan ancha yuqori bo‘lib qolmoqda. Shu bois munosabatlarning keyingi bosqichdagi rivoji ko‘p jihatdan erishilgan siyosiy kelishuvlarni aniq loyihalar va barqaror hamkorlik mexanizmlari bilan mustahkamlashga bog‘liq bo‘ladi.
O‘zbekiston Prezidentining Serbiyaga kutilayotgan tashrifi ushbu jarayonga yangi sur’at bag‘ishlashi mumkin. Tashrifning amaliy ahamiyati, avvalo, savdo va investitsiyalar, transport, mehnat harakatchanligi, ta’lim hamda turizm sohalarida aniq kelishuvlarga erishish bilan belgilanadi. Mazkur tashabbuslarning ro‘yobga chiqarilishi jadal rivojlanayotgan siyosiy muloqotni amaliy iqtisodiy va gumanitar hamkorlik bilan yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Qayumova Madinabonu,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi
SMTI yetakchi ilmiy xodimi
