Mintaqaviy ekologik sammit: Bir mintaqa, bir istiqbol, bir kelajak

2026-yilning 22-24-aprel kunlari o‘tkazilishi rejalashtirilgan mintaqaviy ekologik sammit Markaziy Osiyo davlatlarining iqlim o‘zgarishi, atrof-muhit degradatsiyasi va tabiiy resurslardan barqaror foydalanish masalalarida umumiy yondashuvni shakllantirishga qaratilgan muhim siyosiy-ekologik tashabbus sifatida namoyon bo‘lmoqda. Sammit bir martalik tadbir sifatida emas, balki 2024-yilda boshlangan va 2026-yilda yuqori darajadagi siyosiy muloqot bilan yakunlanadigan izchil tayyorgarlik jarayonining mantiqiy davomi hisoblanadi. Ushbu ikki yillik jarayon doirasida Markaziy Osiyo mamlakatlari o‘rtasida maslahatlashuvlar, ekspertlik uchrashuvlari va institutsional muvofiqlashtirish ishlari olib borilib, yakunda ekologik yo‘nalishdagi qo‘shma mexanizmlar va amaliy tashabbuslar taqdim etilishi kutilmoqda.

Mazkur tashabbus xalqaro darajada ham keng qo‘llab-quvvatlanmoqda. Xususan, Birlashgan Millatlar Tashkiloti 2023-yil 19-dekabrda qabul qilingan 78/147-sonli rezolyutsiyasi orqali Markaziy Osiyoda ekologik muammolarni bartaraf etish yo‘lida mintaqaviy hamjihatlikni mustahkamlash zarurligini alohida ta’kidlagan. Sammitni tayyorlash va o‘tkazish jarayonida BMTning qator ixtisoslashgan tuzilmalari va xalqaro institutlar ishtirok etishi rejalashtirilgan.

Xususan, uchta global ekologik hujjat — BMTning Iqlim o‘zgarishi to‘g‘risidagi hadli konvensiyasi, Biologik xilma-xillik to‘g‘risidagi konvensiya hamda Cho‘llanishga qarshi kurash to‘g‘risidagi konvensiya kotibiyatlari jarayonda faol ishtirok etmoqda. Bu esa sammitning global ekologik kun tartibi bilan uzviy bog‘liqligini ko‘rsatadi. Sammitning mazmun-mohiyati Markaziy Osiyodagi dolzarb ekologik muammolarni mintaqaviy yondashuv asosida hal etishga qaratilgan. Jumladan, atrof-muhit inqirozining yorqin ramziga aylangan Orol dengizi fojiasi va so‘nggi yillarda xavotirli sur’atlarda pasayib borayotgan Kaspiy dengizi sathi kabi masalalar umumiy muhokama markazida bo‘ladi. Bu muammolar bir davlat doirasida hal etilmaydigan, balki o‘zaro muvofiqlashtirilgan siyosat va harakatlarni talab qiladigan murakkab ekologik jarayonlardir.

Shu bilan birga, sammit doirasida moslashuv choralari, kam uglerodli texnologiyalarni joriy etish va “yashil” moliyalashtirish mexanizmlarini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratiladi. Mintaqaning aniq ekologik va iqlim ehtiyojlarini inobatga olgan holda, xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikni kuchaytirish va investitsion loyihalar portfelini shakllantirish rejalashtirilgan. Ushbu sammit davlat organlari, xalqaro tashkilotlar, ilmiy doiralar va xususiy sektor o‘rtasida muloqotni kuchaytirish uchun o‘ziga xos platforma vazifasini bajaradi. U nafaqat muammolarni muhokama qilish, balki aniq amaliy yechimlarni belgilash va kelgusi harakatlar rejasini ishlab chiqish imkonini beradi.

Yakuniy bosqichda Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari tomonidan ekologiya va barqaror rivojlanish sohasida mintaqaviy hamkorlik to‘g‘risida qo‘shma deklaratsiya qabul qilinishi, shuningdek, BMT institutlari bilan birgalikda 2026-2030-yillarga mo‘ljallangan mintaqaviy harakatlar dasturi tasdiqlanishi kutilmoqda. Bu hujjatlar mintaqada ekologik siyosatni muvofiqlashtirish va umumiy kun tartibini shakllantirishda muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.  

2024-yildan boshlangan tayyorgarlik jarayonlari doirasida o‘tkazilayotgan maslahatlashuvlar va ekspertlik uchrashuvlari mazkur tashabbusning mustahkam institutsional poydevorga ega ekanligini ko‘rsatmoqda. “Mintaqaviy va ekologik resurslar - 2026” tashabbusi esa ushbu jarayonni mantiqiy yakunlab, mintaqaning ekologik kun tartibiga qo‘shimcha siyosiy turtki berishi kutilmoqda. Bu yo‘nalishlar sammit kun tartibidagi moslashuv va barqarorlik masalalari bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqdir.

Atrof-muhit degradatsiyasining global ramziga aylangan Orol dengizi hududida ekotizimni tiklash, yashil hududlarni barpo etish va aholi salomatligini muhofaza qilishga qaratilgan ishlar izchil davom ettirildi. Shuningdek, mintaqadagi gidrologik muvozanatga ta’sir ko‘rsatayotgan omillar fonida Kaspiy dengizi sathining pasayishi masalasi bo‘yicha ham ilmiy tadqiqotlar va mintaqaviy muloqotlarda faol ishtirok etildi. Bu masalalar sammitda muhokama qilinishi rejalashtirilgan ustuvor mavzular qatoriga kiradi.

Iqlim o‘zgarishi ta’sirlari kuchayib borayotgan sharoitda O‘zbekiston moslashuv choralariga alohida e’tibor qaratdi. Oxirgi yillarda mamlakat hududida o‘rtacha haroratning sezilarli oshishi, suv resurslariga bosimning kuchayishi va cho‘llanish jarayonlarining tezlashishi davlat darajasida maxsus dasturlarni ishlab chiqishni taqozo etdi. Shu maqsadda iqlimga moslashuv, yer resurslarini tiklash, o‘rmonzorlarni kengaytirish va cho‘llanishga qarshi kurashish bo‘yicha milliy dasturlar moliyalashtirildi.

Chiqindilarni boshqarish, qayta ishlash va qayta foydalanish tizimini joriy etish, shaharlarni yashillashtirish, energiya samaradorligini oshirish va kam uglerodli texnologiyalarni tatbiq etish bo‘yicha islohotlar ham jadallashtirildi. Davlat-xususiy sheriklik asosida chiqindilar infratuzilmasini modernizatsiya qilish, aholi o‘rtasida saralash madaniyatini shakllantirish va “yashil” iqtisodiyot tamoyillarini joriy etish choralari ko‘rilishi shular sirasidan. Bu yo‘nalishlar sammitning kam uglerodli rivojlanish va “yashil” moliyalashtirish mavzulari bilan uyg‘unlashdi.

Shu tariqa, 2024-2026-yillar davomida O‘zbekistonda amalga oshirilgan ekologik va iqlim islohotlari 2026-yilgi mintaqaviy ekologik sammitda ilgari surilayotgan tashabbuslarni milliy darajada amaliy mazmun bilan to‘ldirdi. Milliy siyosat, institutsional islohotlar, xalqaro hamkorlik va amaliy loyihalar o‘rtasidagi uyg‘unlik O‘zbekistonni mintaqada ekologik barqarorlikni ta’minlash bo‘yicha faol ishtirokchiga aylantirdi hamda kelgusida qabul qilinishi kutilgan qo‘shma deklaratsiya va 2026-2030-yillarga mo‘ljallangan mintaqaviy harakatlar dasturi uchun mustahkam zamin yaratdi.  

Umuman olganda, mintaqaviy ekologik sammit Markaziy Osiyo davlatlarining ekologik xavfsizlik, iqlim barqarorligi va tabiiy resurslarni asrash sohasidagi sa’y-harakatlarini birlashtiruvchi strategik platforma sifatida tarixiy ahamiyat kasb etishi mumkin. Bu tashabbus milliy darajadagi islohotlarni mintaqaviy o‘lchov bilan boyitib, barqaror kelajakni ta’minlash yo‘lida yangi hamkorlik modelini shakllantirishga xizmat qiladi.

Shuhrat Hojimurodov,  

Barqaror rivojlanish markazi

bosh mutaxassisi