Мемлекет басшысы жер реформаларын жаңа кезеңге шығаруды тапсырды
Президент Шавкат Мирзиёев жер ресурстарын тиімді пайдалануға бағытталған ұсыныстар бойынша тұсаукесермен танысты.
Кейінгі бес жылда Өзбекстанда жер қатынастарын реформалау бағытында жүйелі жұмыстар жүзеге асырылды. Атап айтқанда, жер бөлу өкілеттігі әкімдерден алынып, жер учаскелерін аукцион арқылы беру тәртібі енгізілді. Осы кезеңде 616,3 мың гектар жер аукцион арқылы бөлініп, бюджетке 1,4 триллион сум кіріс түсті.
Ең маңыздысы – жердің нақты иесі пайда болуының нәтижесінде әр гектардан түсетін табыс 3 есеге артып, 50–60 миллион сумға жеткен. Бүгінде бұл жерлерде жыл сайын 539 триллион сумдық өнім өндіріліп, 2,1 миллиард доллар көлемінде экспорт жүзеге асырылуда.
Сонымен қатар, салада шешімін күткен бірқатар мәселелердің бар екені айтылды.
Атап айтқанда, жерлер аукцион арқылы берілгенімен, жалға алушылардың оны пайдаланудағы дербестігі әлі де жеткіліксіз. Осыған байланысты 117,6 мың гектар жер әлі күнге дейін сатылмай тұр.
Осыған орай ауыл шаруашылығына арналған жерлерді жалға берудің жаңа жүйесін енгізу, биыл тағы 100 мың гектар жерді жаңа тәртіп бойынша аукционға шығару жоспарланып отыр. Бұл ретте жерді пайдалануда экономикалық ынталандыруды күшейтуге ерекше назар аударылады.
Өткен жылы Ферғана өңірі облыстарында, Жызақ, Ташкент облыстарында және Қарақалпақстанда сатылған жерлерде дақылдарды дербес орналастыру енгізілген тәжірибе жақсы нәтиже бергені атап өтілді. Атап айтқанда, 2025 жылы 20 мың гектар жердің 16 мың гектарында кәсіпкерлер өздері таңдаған жоғары табысты әрі экспортқа бағытталған дақылдарды егіп, 150 миллион долларлық экспортқа негіз қалаған. Енді бұл тәжірибені кеңейтіп, жер пайдаланушыларға көбірек экономикалық еркіндік беру қажеттігі айтылды.
Сондай-ақ өнеркәсіптік плантациялар мен мал шаруашылығы жобалары үшін 50 гектардан 500 гектарға дейінгі жер учаскелерін аукционға шығару, осы негізде биыл әр облыста кемінде 5 ірі жоба іске қосылатыны белгілі болды. Бұл жобалар үшін су және электрмен қамту шығындарын өтеу, 3 жылдық жеңілдік кезеңімен 7 жылға дейін арзан несие беру, пайыздық мөлшерлемелерді субсидиялау, өндірілген өнімді қаптау шығындарының 50 пайызына дейін өтеу сияқты қаржылық қолдау шаралары қарастырылған.
Таныстырылымда жерден жоғары табыс алу үшін шетелдің озық тәжірибесін, заманауи агротехнологияларды кеңінен қолдану мәселесіне ерекше назар аударылды. Сонымен қатар бұл үдерісте ұлттық мүддені қорғау қажеттігі айтылды.
Атап айтқанда, шетелдік инвесторларға ауыл шаруашылығы жерлерін жалға беру тәртібі мен шарттары қайта қаралады. Енді олар жерді тек облыс әкімдіктері жанындағы дирекциялар арқылы, инвестиция көлемі кемінде 10 миллион доллар болатын жобалар аясында, жайылым, тәлімі және пайдаланудан шыққан жерлерді қайта айналымға енгізу шартымен қосалқы жалға алу жүйесі енгізіледі. Сондай-ақ ауыл шаруашылығы жерлеріне арналған аукциондарға тек жергілікті диқандар мен кәсіпкерлердің қатысуы ұсынылды. Қорғаныс, шекара, тарихи-мәдени және орман қоры жерлері тек ел азаматтарына беріледі. Сонымен қатар барлық санаттағы жерлерді, оның ішінде өнеркәсіп және құрылыс жобаларын жүзеге асыратын шетелдік инвесторлар үшін де жалға беру мерзімін 49 жыл етіп белгілеу ұсынылды.
Қазіргі таңда шамамен 100 мың гектар жердің жалға алу мерзімі аяқталған. Осыған байланысты кәсіпкерлер бұл жерлерді қайта аукционға шығармай-ақ, жалға алу мерзімін ұзартудың қолайлы әрі ашық тәртібін енгізуді ұсынып отыр. Таныстырылымда бұл үдерісті мемлекеттік қызмет көрсету орталықтары мен электронды платформалар арқылы жүргізу, кадастр, ауыл шаруашылығы және әділет жүйелерін өзара интеграциялау, қарсылықтар болмаған жағдайда ауыл шаруашылығы жерлерін 30 жылға дейін, ал ауыл шаруашылығына жатпайтын жерлерді 49 жылға дейін ұзарту тетігін енгізу ұсынылды. Салық немесе жалдау төлемі бойынша берешек, сот дауы немесе заңсыз құрылыс анықталған жағдайда ғана жалға алу мерзімі ұзартылмайды.
Сонымен қатар, жер санатын өзгерту және шығындарды есептеу үдерістерінің әлі күнге дейін қағаз түрінде жүргізіліп отырғаны сынға алынды. Бұл шешім қабылдау мерзімінің ұзарып, инвесторлардың наразылығына себеп болуда. Осыған байланысты барлық процестерді цифрландыру, жерді мақсатты пайдалану, су тиімділігі мен топырақ сапасы сияқты көрсеткіштер негізінде жер пайдалану тиімділігін бағалау жүйесін енгізу тапсырылды.
Жерді жалға алу құқығын қаржылық құрал ретінде кеңейту, оны тек коммерциялық несиелерге ғана емес, сондай-ақ лизинг, ипотека және банк кепілдіктерін алу үшін кепіл ретінде пайдалану мүмкіндігін жасау қажеттігі атап өтілді. Сонымен бірге бос жатқан жерлерді есепке алу тәртібін жеңілдету, жерді қайта жалға беру кезінде келісімшарттарды ақылы немесе ақысыз негізде жасау мүмкіндігін нақты белгілеу, осыған байланысты жер қатынастарына қатысты құқықбұзушылықтар үшін қылмыстық жауапкершілік шараларын қайта қарау ұсынылды.
Жерді бақылау саласында жауапкершілікті күшейту мәселесіне де ерекше назар аударылды. Атап айтқанда, жерді өз бетінше иемдену үшін жауапкершілікті тек суармалы жерлерге ғана емес, барлық жер санаттарына қолдану қажеттігі айтылды.
Темір жолдар, автокөлік жолдары, әуежайлар, аэродромдар, аэронавигациялық нысандар, су құрылыстары мен желілерін салу мақсатында жер санаты өзгерген жағдайда шығындарды өтеуден босату, сондай-ақ жер қоғамдық қажеттіліктер үшін алынған кезде төленетін өтемақыны салықтан босату бойынша ұсыныстар берілді.
Алдағы уақытта ауыл шаруашылығы жерлерінің жалға алушыларына өңірлердегі 13 дирекция арқылы, ал ауыл шаруашылығына жатпайтын жерлерде инвестициялық жобаларды жүзеге асырып жатқан кәсіпкерлерге 14 инвестициялық компания арқылы қызмет көрсету қарастырылған. Бұл ұйымдар өз бағыттары бойынша мемлекеттік органдар мен кәсіпкерлер арасында «көпір» қызметін атқарады.
Мемлекет басшысы жер реформаларын жаңа кезеңге шығару, жерді пайдалану тиімділігін арттыру, кәсіпкерлер үшін ашық әрі түсінікті жүйе қалыптастыру, сондай-ақ саладағы цифрландыруды жеделдету бойынша жауапты тұлғаларға тиісті тапсырмалар берді.
