Илмга йўналтирилган сармоя: Темурийлар мадрасалари тарихига бир назар
Тарих саҳифаларини варақлар эканмиз, баъзан бугунги кун кишисини ҳам ҳайратга солувчи айрим далилларга дуч келамиз. Ҳусайн Бойқаро ҳукмронлиги даврида Ҳиротдаги мадрасаларда ўқитиш фақат қатъий танлов асосида олиб борилган.
Бу масканларда ҳар ойда махсус синовлар ўтказилар эди. Билими бўш ва лаёқатсиз талабалар дарҳол ўқишдан четлаштирилган. Таълим олишни фақат энг кучли ва иқтидорли толиби илмларгина давом эттирган. Бундай кескин ва шафқатсиз илмий талаб Темур ва темурийлар давридаги олий маълумот бериш даражасининг нақадар юксак бўлганини кўрсатади. Мазкур даврда мадрасалар шунчаки ўқув биноси эмас, балки ҳақиқий илм-фан ўчоғи вазифасини бажарган.
Мусулмон оламида биринчи мадраса аслида ўнинчи асрда Бухорода барпо этилган эди. Амир Темур ва унинг авлодлари эса бу анъанани мисли кўрилмаган даражага олиб чиқди. Мовароуннаҳр ва Хуросон бўйлаб юзлаб янги билим масканлари қад ростлади. Давлат хазинасидан ва давлатманд шахсларнинг шахсий маблағларидан бу йўлда аямасдан сармоя ажратилган. Машҳур тарихчи Хондамирнинг ёзиб қолдирган маълумотлари бунга яққол исботдир. Унинг қайд этишича, фақатгина Ҳирот ҳудудининг ўзида ўттиз олтита йирик мадраса фаолият юритган. Бу мадрасалар ва шу ҳудуддаги хонақоҳларда таълим олиш учун дунёнинг турли мамлакатларидан талабалар оқиб келган.
Мадрасалардаги таълим фақат диний билимлар билан чекланиб қолмаган. Илоҳиёт билан бир қаторда дунёвий фанлар ҳам чуқур ўқитилган. Қонуншунослик, яъни фиқҳ, мантиқ, риёзиёт ва ҳандаса дарсларига алоҳида эътибор қаратилган. Талабалар фалакиёт, тиббиёт, тарих ва жуғрофия сирларини қунт билан ўрганган. Шунингдек, адабиёт, илми аруз ва араб тили каби йўналишлар ҳам дарс жадвалидан мустаҳкам ўрин олган. Бундай мураккаб фанлардан фақат энг етук мутахассисларгина дарс бера оларди. Шу боис, сарой томонидан мударрисларга жуда юқори иш ҳақи тўланган. Бу эса олимларнинг жамиятдаги ўрни ва нуфузини кескин оширган.
Давлат арбоблари ва аёлларнинг илм-фанга ҳомийлиги алоҳида таҳсинга лойиқ. 1404 йили Амир Темурнинг рухсати билан унинг хотини Сароймулкхоним Самарқандда муҳташам мадраса қурдиради. Бунинг учун у ўз отаси Қазонхондан қолган мерос маблағларини сарфлаган. Мазкур иншоот ўз ҳашамати ва кўрки билан ўша даврдаги бошқа бинолардан яққол ажралиб турарди. Унда ўз замонининг энг машҳур олимлари мударрислик қилган. Мирзо Улуғбек эса бобосининг йўлини давом эттириб, жами тўртта мадраса барпо этди. Булардан биттаси Бухорода, яна бири Ғиждувонда ва иккитаси Самарқандда қад ростлаган. Ўша пайтларда Самарқанднинг ўзида Улуғбек қурдирган бинолардан ташқари Хоним, Қутбуддин Садр ва Муҳаммад Султон мадрасалари ҳам узлуксиз зиё таратиб турган.
Ҳирот теварагидаги таълим муассасалари ҳам ўз шуҳрати билан довруғ қозонган. Айниқса, амир Ферузшоҳ мадрасаси ва хонақоҳи бутун Хуросонда маълум ва машҳур эди. Инжил ариғи бўйида, Дорушшифо шифохонасининг рўпарасида эса Ихлосия мадрасаси ҳамда Халосия хонақоҳи жойлашган. Ушбу билим масканлари бевосита Ҳусайн Бойқаро ҳукмронлиги даврида барпо этилган. Бу даргоҳларда амир Бурҳониддин Атоуллоҳ Нишопурий, қози Ихтиёруддин Ҳасан Журобий каби етук мударрислар сабоқ берган. Амир Муржоз ва Фасиҳуддин Муҳаммад Низомий сингари буюк зеҳн соҳиблари ҳам айнан шу мадрасада толиби илмларга устозлик қилган. Бундай олимларнинг жамланиши чет эллик талабаларнинг Ҳиротга интилишини янада кучайтирган.
Мадраса ва хонақоҳлардаги таълим фақат оғзаки маърузалар асосига қурилмаган. Тингловчилар фаннинг турли соҳаларига оид кўпгина нодир китобларни таҳлил қилар эдилар. Темур ва унинг авлодлари саройларида қадимги дунё ҳамда ўрта асрларнинг ноёб асарлари сақланадиган бой кутубхоналар мавжуд бўлган. Самарқандда Амир Темур ва Улуғбекнинг китоб хазиналари зиё тарқатиш билан банд эди. Ҳиротда эса Шоҳрух, Бойсунғур, Ҳусайн Бойқаро ва Алишер Навоийнинг бой кутубхоналари фаолият юритган. Буюк мутафаккир Алишер Навоийнинг шахсий кутубхонасини 1499 йилдан бошлаб Хондамирнинг ўзи бошқарган. Кўплаб муаллифлар ўз асарларини айнан мана шу нуфузли кутубхоналарга бағишлаб ёзганлар. Буюк олим Ғиёсиддин Коший ҳам ўз асарларининг кириш қисмида уларни Улуғбек кутубхонасига бағишлаганини алоҳида таъкидлаб ўтган.
Китобот санъати ва кутубхоначилик ишига давлат даражасида эътибор қаратилиши буюк истеъдодларни етиштириб чиқарди. Ўрта асрларнинг тенгсиз санъаткори, миньятюра йўналишининг забардаст вакили Камолиддин Беҳзод бунга ёрқин мисолдир. У 1500 йили Ҳусайн Бойқаро саройидаги кутубхонага раҳбарлик қилган. Кейинчалик Ҳиротдан Табризга кетгач, шоҳ Исмоилнинг кутубхонасига ҳам бошчилик қилган. Кўриниб турибдики, Темурийлар давридаги таълим ва илм-фанга бўлган бундай чексиз эътибор тасодифий эмасди. У мукаммал ишланган, узлуксиз молиялаштирилган ва қатъий назорат қилинган маърифат йўли эди. Айнан мана шу мустаҳкам пойдевор миллатимизнинг жаҳон тамаддунида ўчмас из қолдиришини таъминлаган.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
