Иккинчи жаҳон уруши. Ўзбекистон. Жасорат солномаси (10-қисм)
Яна олти ойдан кейин бутун инсоният Иккинчи жаҳон урушида қозонилган Буюк Ғалабанинг 75 йиллигини тантанали нишонлайди.
Буюк Ғалабанинг 75 йиллигига
Яна олти ойдан кейин бутун инсоният Иккинчи жаҳон урушида қозонилган Буюк Ғалабанинг 75 йиллигини тантанали нишонлайди.
Ўзбекистон Миллий ахборот агентлиги (ЎзА) 30 октябрдан бошлаб Иккинчи жаҳон урушида ўзбекистонлик жангчиларнинг жасоратлари тўғрисида туркум материаллар беришни бошлади. Унда жаҳон урушининг дастлабки азобини тортган Брест қалъаси, Москва, Ленинград, Сталинград шаҳарлари, Европа давлатлари ва, ниҳоят, уруш олови ёқилган Германия ҳамда унинг пойтахти Берлин шаҳри учун бўлган жангларда собиқ совет армияси сафида ҳамда партизанлик ҳаракатларидаги ўзбек жангчиларининг қаҳрамонликлари тўғрисида ҳикоя қилинади.
Родигиннинг шахсий снайпери
X қисм
– Мустақилликнинг дастлабки йиллари кимдир Ўзбекистон компартияси Тошкент шаҳар қўмитасидан келиб, 2 та ҳужжатлар тўла папкани уйга ташлаб кетибди. – Мени текширишган пайтларда устимдан ёзилган, орқаворотдан уюштирилган хатлар, донослар… Таниш, ҳозир ҳам қадрдондек кўришиб юрадиган таниш-билишларим қўл қўйган юмалоқ хатлар… Шоир таъбири билан айтганда, вақтида қачон оқни-оқ, қорани-қора дейсан, халқим деб наъра тортгинг келади...
Қўшчонов қаттиқ изтироблар чекди. Ёзиб қўйган асарлари босилиб чиқмай, шкафларда чанг босиб тахланиб ётди. Матёқуб Қўшчонов умрининг сўнгги йилларида бадиий ижод билан ҳам шуғуллана бошлади. Унинг «Алам» номли асари чоп этилди. Асар не сабабдан шундай деб номланганини фақат ўқибгина тагига етасиз.
Қўшчонов адабий асарни таҳлил этар экан, ҳар гал уни бошқалар кўрмаган кўз билан кўради ва қайтадан кашф этади. Катта танқидчининг бой маънавий дунёси ўқувчида асар ҳақида пайдо бўладиган тасаввурни бойитади. Қўшчонов ўқувчига ана шундай маънавиятни ҳадя этишга қодир олим. Шунинг учун ҳам унинг қаламига мансуб адабий таҳлил фақат ўқувчигагина эмас, етук танқидчи ва олим учун ҳам «кутилмаган» кашфиёт бўлиб майдонга чиқади. Қўшчоновнинг бирорта катта ё кичик асари йўқки, унда талантнинг масъулияти масаласи бевосита ёки билвосита ўртага қўйилмаган бўлсин. Қўшчонов шундай деб ёзади: «Асарлар борки, ўқийсиз, бироқ улар сизда фикр уйғотмайди. Ҳаётнинг бирон бир муҳим масаласи томон элтмайди. Жилд ёпилади, шу билан китобнинг умри ҳам тугайди. Китоблар борки, уни ўқиётганда сизни ўйлар, фикрлар, ҳаёллар банд этади Хуллас, китоб ёпилгандан кейин унинг иккинчи умри бошланади».
Ёзувчиларимиздан кимни алоҳида ажратиб кўрсатишингиз мумкин, – деган саволимизга Матёқуб ака: – Навоийга сажда қиламан. Навоийдек ёрқин бадиий образ яратган шоир йўқ, – деб жавоб берди. Матёқуб Қўшчонов бу баҳони жаҳон мумтоз адабиётини яхши биладиган адабиётшунос олим сифатида айтди. – Ойбек домла ҳақида бешта китоб чиқардим. Шундан учтаси рус тилида чоп этилди. 1965 йили Москвадаги энг нуфузли «Советский писатель» нашриётида Матёқуб Қўшчоновнинг «Айбек» номли китоби босилиб чиқди. 1980-йили 20 босма табоқ билан «Щедрость таланта» китоби нашр қилинди.
Абдулла Орипов поэзияси фалсафаси, Эркин Воҳидов поэзиясидаги лирика ҳақида мақолалар ёздим. Абдулла Орипов ижоди ҳақида капитал бир тадқиқот қилмоқчиман, – дейди Матёқуб ака.
Урушда мен дивизия командири Родигиннинг шахсий снайпери бўлганман. Шеригим снайпер Фомин эди. Биз снайперларни урадиган мерганлар эдик. Немислар ҳам нишонга аниқ урар эдилар. 1942-йил сентябрь ойида Синявский тепалигида биринчи марта ярадор бўлганман. Баччағар, чап кўкрагимни нишонга олибди. Ўқ юрагимдан 3 сантиметр юқоридан тешиб ўтди. Худо сақлади. Снайперлар снайперларни инсон баданини тешиб чиқаётганда портлайдиган ўқ билан отишар эди. Бир ярим ой госпиталда ётиб тузалиб чиқдим. Дивизиямиз жойлашган ерни топиб, жангчилар сафига қайтдим. Яна урушга юборишди. Биз милтиқ устига ўрнатилган бир линзалик дурбинда кўриб туриб оддий солдатни эмас, командир, зобит, алоқачи ёки снайперларни урар эдик. «Сени юрагингга теккиза олмадик, энди бизни ер тишлатаётган қўлингни йўқ қиламиз!»,- деб иккинчи бор тирсагимдан отишди. Ўқ қўлимни гўшти билан ўпириб чиқиб кетди. Иккинчи марта Ладога кўли бўйида ярадор бўлдим. Мен ҳам улардан қолишмасдим. 100 метрдан гугурт қутичасига, битта нуқтага 5 та ўқ жойлар эдим. Бир куни қарасам, немисларнинг телеграф сими тортилиб турибди. Ўзимни сездириб қўйсам, душман снайпери мени нишонга олади. Нима қилиш керак, деб роса ўйладим. Оддий ўқ билан отсам ҳам теккизаман, лекин ўқнинг учи ўткир бўлганлиги сабабли у сирғаниб кетиб симни узмайди. Ўқни олиб ўткир учининг ярмини тўмтоқ қилиб кесдим. Ўқни патронга жойладим ва 5 тами - 6 та шунақа ўқ билан телеграф симини уриб туширдим. Немислар алоқасини ишдан чиқардим.
Урушдан сўнг Матёқуб ака илмий ишига қайтди. Навоий номидаги тил ва адабиёт институтида директор бўлди. Бу фаолият, илмий ишлар уни Миртемир, Комил Яшин, Ойбек, Абдулла Қаҳҳор, Шайхзода каби йирик ижодкорлар билан янада яқинлаштирди. Бу давр мазкур институт учун энг самарали давр бўлди. Икки жилдлик «Адабиёт назарияси», беш жилдлик «Ўзбек адабиёти тарихи», икки жилдлик «Танқид тарихи», икки жилдлик «Русча-ўзбекча луғат», ўзбек маданияти тарихида яна бир катта воқеа – «Ўзбек тилининг изоҳли луғати» ёзилди, нашрга тайёрланди, чоп этилди.
– Эрталаб соат 06.00 дан бошлаб бир соат машқ қиламан. Новосибирск клиникасининг машҳур шифокори Бутейконинг нафас олиш гимнастикаси бўйича ўз системаси бор. Унинг қисқача методикаси шундан иборат: Дейлик, нима учун тоғли ҳудудларда инсон узоқ умр кўради? Ахир у ерда ҳаво таркибидаги кислород миқдори паст текисликка қараганда кам-ку! Маълум бўлишича, агар киши организмига углекислий – ис гази кирса, бу газ бадандаги шлакларни эритиб юборар экан. Биласизми, шлаклар қанча дард олиб келади инсонга. Бундан ташқари, ис гази астмани, бронхитни даволайди. – Ўзим ясаган нафасни кам олдирадиган аппаратим бор. Унда шундай машқ қилинади: Сиз нафас олинг-да, аввал 15-20 секунд, сўнгра 30-35 секунд, учинчи бор 35-40 секунд нафасингизни ичингизда тутиб туринг. Қон ис гази билан тўйинади. Сўнгра қисқа нафас олинг. Организмга кислород кам кирса, организмнинг ўзи ис гази ишлаб чиқаради. Натижада организм ўзини ўзи тозалайди. Организмда шлаклар бўлмаса, у нормал ишласа, инсон камида 100-150 йил умр кўриши керак. Менинг онам 106 га кириб оламдан ўтган.
Матёқуб ака ҳаётининг дастлабки 40 йилини ўз ичига олган «Дагиш» номли биринчи китобини, снайперлиги ҳақидаги «Алам» романини, 1945- йилдан умрининг охиригача бўлган ҳаётини сермаҳсул ажойиб илмий-бадиий, публицистик ижодини ўз ичига олган «Армон» трилогиясини китобхонлар, адабий жамоатчилик, ўзбек халқига тақдим этди. Ўз кўзининг нурини кетказиб, қанчадан-қанча қалбларга нур киритиб, кўзларини равшан қилди.
– Қизиқ бир воқеа бўлди, хотирамни пешламоқчи бўлиб, 20 йил муқаддам қўнғироқ қилиб юрган юқори бир идора телефон рақамини эслаб, тўғрими-йўқми деб, бироз иккиланиб турдим-да, таваккал қилиб сим қоқдим. Овозидан танидим. Бу Шароф Рашидовнинг илгариги ёрдамчисининг таниш овози эди. Кўзим бироз хиралашса ҳам хотирам ҳалиям жойида, – дедим ўзимга. У ҳам мени овозимдан таниди. Эски қадрдонлардек қуюқ саломлашдик.
Бир неча йил муқаддам бўлиб ўтган бу учрашувни эслаб шуни айтмоқчи эдим-ки, Матёқуб Қўшчонов билан биринчи бор танишиш, ҳатто у бу галгидек, тасодифан юз берса ҳам – бахт, хайрлашиш эса суҳбат қанчалик узоқ чўзилмасин – қийин, оғир. Буни сиз бу инсонни кузатаётганда унинг юзи, кўзи, бир зумда қадрдон бўлиб қолган майин овозидан, ўткир ақли, чуқур фалсафаси, нозик мушоҳада қобилиятидан, энциклопедик билим уфуриб турган ақлу заковатидан сезасиз.
– Исмингизни тўғри айтинг, исмингиз Ирисмат эмас – Идрис Муҳаммад. Менинг исмим эса Муҳаммад Ёқуб, – деган эдилар Иккинчи жаҳон урушининг қаҳрамони, моҳир снайпер, Ўзбекистон Фанлар академиясининг академиги Матёқуб ака Қўшчонов.
Ирисмат АБДУХОЛИҚОВ,
ЎзА шарҳловчиси
(Давоми бор)
Сайтимизни кузатиб боринг.
