Futbolchilarning imidj huquqlari va ularni tijoratlashtirish sirlari
Futbolchilarning imidj huquqlari va ularga doir foizlar — bu professional sportning qonuniy va iqtisodiy ajralmas qismidir.
Zamonaviy futbol shunchaki 90 daqiqalik yashil maydondagi o'yin emas, balki ulkan moliya, media va shou-biznesni o'z ichiga olgan global sanoatdir. Bugungi kunda taniqli futbolchilar nafaqat sportchi, balki o'ziga xos global brendga aylangan. Shu bois futbol olamidagi eng muhim va qizg'in bahslarga sabab bo'layotgan mavzulardan biri bu — imidj huquqlari (image rights) va ulardan keladigan daromadlarni taqsimlashdir.
1. Imidj huquqlari o'zi nima?
Imidj huquqlari — bu shaxsning o'z qiyofasi, ismi, familiyasi, taxallusi, ovozi, imzosi, o'yin raqami, tashqi ko'rinishi va u bilan bog'liq bo'lgan boshqa o'ziga xos xususiyatlarni tijorat maqsadida ishlatishni nazorat qilish hamda boshqalarga ruxsat berish borasidagi qonuniy huquqidir.
Huquqiy nuqtai nazardan, futbolchi va klub o'rtasidagi munosabatlar ikki qismga bo'linadi:
Mehnat shartnomasi: Futbolchining maydondagi o'yini, mashg'ulotlardagi ishtiroki, olingan maoshi va sport natijalari uchun bonuslarni tartibga soladi.
Imidj huquqlari shartnomasi: Futbolchining shaxsiy brendidan (futbolkasini sotish, reklama roliklari, ijtimoiy tarmoqlardagi postlar, klub atributikasida foydalanish) qanday foydalanilishini va tushgan daromad qanday taqsimlanishini belgilaydi.
2. Nega futbolchilar shartnomaga o'z foizlarini kiritishadi?
Futbolchilar va ularning agentlari klub bilan shartnoma tuzishda imidj huquqlaridan tushadigan daromadning ma'lum bir foizini (ba'zan 50% dan 100% gacha) o'zlarida qoldirishni yoki alohida ulush olishni qat'iy talab qilishadi. Buning bir nechta asosiy sabablari bor:
A. Futbolchining shaxsiy brend qiymati klubnikidan baland bo'lishi mumkin
Kristiano Ronaldu, Lionel Messi yoki Kilian Mbappe kabi yulduzlarning shaxsiy brendi ko'plab futbol klublarining umumiy qiymatidan ham yuqoriroq turadi. Agar klub futbolchining yuzlab million muxlislarga ega shuhratidan o'zining tijoriy maqsadlarida (masalan, liboslar savdosi, homiylik kontrakti) tekinga yoki arzon foydalansa, bu adolatsizlik bo'lar edi. Foizlar orqali futbolchi o'z mashhurligidan keladigan real daromadning egasiga aylanadi.
B. Liboslar savdosi va tijoriy portlashlar
Futbolchi klubga o'tgach, uning ismi yozilgan futbolkalar ilk haftaning o'zidayoq millionlab nusxada sotiladi. Masalan, yulduz futbolchi transfer qilinganda klublar qisqa fursatda transfer narxini faqat futbolka savdosi evaziga qoplab olishi sir emas. Ana shu savdodan tushadigan sof foydaning muayyan foizi futbolchining o'ziga tegishi shartnomada qat'iy belgilanadi.
C. Shaxsiy homiylar bilan ziddiyatlarning oldini olish
Futbolchilarning ko'pchiligining shaxsiy global homiylari bo'ladi (masalan, Nike, Adidas, Puma yoki Pepsi kabi brendlar). Agar klubning o'z homiylari (masalan, raqobatchi brend) bo'lsa va futbolchining imidj huquqlari to'liq klub tasarrufida bo'lsa, futbolchi o'zining shaxsiy shartnomalarini bajarishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Foizlar va cheklovlar kiritish orqali futbolchi o'zining shaxsiy reklama huquqlarini himoya qiladi.
D. Soliq va moliyaviy optimizatsiya
Ko'pgina top-futbolchilar o'zlarining imidj huquqlarini boshqarish uchun maxsus kompaniyalar (Image Rights Companies) tashkil etishadi. Klublar futbolchiga to'g'ridan-to'g'ri oylik maosh sifatida pul to'lasa, juda yuqori miqdorda daromad solig'i (ba'zi Yevropa davlatlarida 45-50% gacha) ushlab qolinadi. Imidj huquqlari bo'yicha daromadlar esa mualliflik huquqi yoki tijoriy litsenziya sifatida rasmiylashtirilib, soliq stavkalari qulayroq bo'lgan yurisdiktsiyalar orqali optimallashtiriladi.
3. Imidj huquqlari bo'yicha amaliyotidagi muammolar va kelishmovchiliklar
Imidj huquqlari ko'p hollarda transferlarning cho'zilishiga yoki hatto barbod bo'lishiga sabab bo'ladi.
Klub va o'yinchi o'rtasidagi foiz talashuvi: Odatda klublar imidj huquqlarining 50%ini o'zida qoldirishni xohlaydi (ya'ni 50/50 tizimi). Ammo Kilian Mbappe kabi o'ta yuqori maqomdagi futbolchilar terma jamoa yoki klub miqyosida o'z imidj huquqlarining 100% foizi o'ziga tegishli bo'lishini talab qilgan holatlar ko'p kuzatilgan.
Fransiya terma jamoasi voqeasi: Bir necha yil oldin Kilian Mbappe Fransiya futbol federatsiyasining (FFF) eski homiylik shartnomalariga e'tiroz bildirib, jamoaning umumiy fotosessiyalarida qatnashishdan bosh tortgan edi. Sababi, futbolchi o'zi istamagan (masalan, fast-fud yoki alkogol brendlari) mahsulotlar bilan birga uning suratidan foydalanishlarini istamagan. Shundan so'ng federatsiya futbolchilarning imidj huquqlari bo'yicha konvensiyani qayta ko'rib chiqishga majbur bo'lgan.
Xulosa
Futbolchilarning imidj huquqlari va ularga doir foizlar — bu professional sportning qonuniy va iqtisodiy ajralmas qismidir. Futbolchi o'z mehnati, iste'dodi va yillar davomida yaratgan ijobiy obro'si evaziga topayotgan mashhurligidan o'zi va uning oilasi manfaatdor bo'lishi tabiiy. Shu sababli, zamonaviy shartnomalarda daromadlar taqsimoti va imidj huquqlarini himoya qilish bandlari eng asosiy va eng qattiq muzokara olib boriladigan qismiga aylangan.
