Бадиуззамон Мирзо: Маърифат ва тахт ўртасидаги тақдир

Алишер Навоий “Замон Дороси” дея тахтга лойиқ кўрган, буюк маданий мероснинг вориси бўлатуриб, тақдирнинг аччиқ синовлари ва сиёсий гирдоблар ичра салтанатини бой берган темурий шаҳзоданинг тақдири нафақат бир инсон, балки давлатчиликнинг мураккаб сабоқлари ҳақида фикр юритишга ундайди.

Буюк салтанатлар тарихи кўпинча уларнинг энг сўнгги, мураккаб ва синовли даври вакиллари тақдирида яққол намоён бўлади. Тарих саҳнасига сўнггилардан бўлиб чиққан бундай шахслар ўзларидан олдинги авлодларнинг ютуқлари мевасидан баҳраманд бўлсалар-да, айни пайтда улар тўпланиб қолган муаммолар ва ички зиддиятларнинг оғир юкини ҳам елкаларига олишга мажбур бўладилар. Хуросон диёрида XV аср охири ва XVI аср бошларидаги мураккаб даврда яшаган темурий шаҳзода Бадиуззамон Мирзонинг ҳаёт йўли ана шундай мураккаб тақдирнинг ёрқин ифодасидир. У темурийлар уйғониш даврининг сўнгги нафасини ўзида мужассам этган, аммо айни пайтда бутун бир салтанатнинг ички заифлик ва парокандалик туфайли қандай синовларга дуч келишини кўрсатиб берган жонли тимсолдир.

Ҳирот уфқидаги юлдуз

XV асрнинг иккинчи ярмида Ҳирот нафақат темурийлар салтанатининг, балки бутун Шарқнинг гуллаб-яшнаган илм-фан ва санъат марказларидан бирига айланган эди. Султон Ҳусайн Бойқаро ҳукмронлиги даврида бу шаҳар ўзининг юкалиш палласини бошдан кечирарди. Шаҳар кўчаларида жаҳоннинг турли бурчакларидан келган олимлар, хаттотлар, мусаввирлар, меъморлар ва шоирларнинг қадами узилмасди. Камолиддин Беҳзоддек мўйқалам соҳиби ўзининг бетакрор миниатюралари билан тасвирий санъатда янги даврни бошлаб берган бўлса, Абдураҳмон Жомий ва Алишер Навоий каби сўз заргарлари назм ва наср осмонини чароғон этган эди.

Айнан шундай юксак маънавий муҳитда Султон Ҳусайн Бойқаронинг тўнғич ўғли ва валиаҳди Бадиуззамон Мирзо (1458–1515) дунёга келди. Унинг онаси Марв ҳокими Санжар Мирзонинг қизи Бека Султон бегим бўлиб, шаҳзода наслида темурийлар ва ундан аввалги ҳукмдорлар сулолаларининг қони оқарди. Бошиданоқ унга нафақат тахт вориси, балки буюк маданий анъаналарнинг давомчиси сифатида ҳам катта умидлар боғланди. Ўз даврининг буюк мутафаккири, шоир ва давлат арбоби Алишер Навоийнинг шаҳзодага бўлган муносабати бу умидларнинг нақадар юксак бўлганидан далолат беради.

Навоий ўз асарларида Бадиуззамонни деярли мукаммал ҳукмдор сиймоси сифатида тасвирлайди. “Мажолис ун-нафоис”да унинг “ҳусни сурат ва ҳусни сийрат била ороста” (гўзал қиёфа ва гўзал хулқ билан безанган) эканини, жанг майдонида маҳоратли, базмда эса саховатпеша эканини алоҳида таъкидлайди. Улуғ шоир учун шаҳзода шунчаки тахт вориси эмас, балки темурийлар салтанатининг келажаги, адолат ва маърифат тантанасининг гарови эди. Навоий ўзининг “Фарҳод ва Ширин” ҳамда “Садди Искандарий” достонларида Бадиуззамонни “Аср бадиийси” (Замоннинг нодир инсони) ва “Замон Дороси” каби юксак унвонлар билан улуғлайди. Бу бадиий ташбеҳлар замирида катта сиёсий-фалсафий мазмун ётади: Навоий темурийлар давлатининг келажагини айнан Бадиуззамон каби одил, маърифатли ва кучли ҳукмдор тимсолида кўрган.

Салтанат пойдеворидаги дарз

Темурийларнинг асосий заиф нуқталаридан бири тахт ворислиги масаласида аниқ ва мустаҳкам тартибнинг йўқлиги эди. Амир Темур асос солган анъанага кўра, салтанат ҳукмдорнинг ўғиллари ўртасида улусларга, яъни мулкларга тақсимланарди. Бу “улус тизими” ёки “мулк тақсимоти” деб номланган тартиб дастлаб салтанатнинг улкан ҳудудларини бошқаришни осонлаштириш ва шаҳзодаларга ҳокимият тажрибасини ўргатишга қаратилган эди. Бироқ, вақт ўтиши билан бу тизим давлатнинг марказлашган тузилмасига рахна солувчи асосий омилга айланди. Ҳар бир шаҳзода ўзига тегишли вилоятни деярли мустақил бошқарар, ўзининг қўшини, хазинаси ва сарой аъёнларига эга бўларди. Бу эса марказий ҳокимият заифлашиши биланоқ, уларнинг мустақилликка интилиши ёки ҳатто тахт учун кураш бошлашига замин яратарди.

Бадиуззамон Мирзонинг тақдири ҳам айнан шу мулк тақсимоти тизимининг қурбони бўлди. Султон Ҳусайн Бойқаро кексайгани сари ўғиллари ва сарой амирларининг таъсирига кўпроқ тушиб, баъзан бир-бирига зид қарорлар чиқара бошлади. Бунинг энг аянчли намунаси Астробод вилояти билан боғлиқ можародир. Заҳириддин Муҳаммад Бобур ўзининг “Бобурнома” асарида ёзишича, Ҳусайн Бойқаро аввалига Балхни Бадиуззамонга бериб, унинг аввалги мулки – Астрободни эса бошқа ўғли Музаффар Ҳусайнга топширади. Бу қарор Бадиуззамоннинг кескин норозилигига сабаб бўлади, чунки подшоҳ аввалроқ бу вилоятни унинг ўғли Муҳаммад Мўмин Мирзога инъом қилган эди.

Ота ва ўғил можароси

Астробод можароси шунчаки бир вилоят учун кураш эмасди. Бу – темурийлар салтанатидаги икки хил қарашнинг тўқнашуви эди: бир томонда марказий ҳокимиятни сақлаб қолишга уринаётган кекса ҳукмдор, иккинчи томонда эса ўз ҳақ-ҳуқуқларини ва мерос тартибини ҳимоя қилаётган валиаҳд. Араз ва норозилик тез орада очиқ исёнга айланди. Ота ва ўғил қўшинлари бир-бирига қарши саф тортди. Бу ички уруш салтанатнинг энг сара кучларини муҳорабага тортиб, уни янада заифлаштирди.

1497 йилда Пули Чироғ дарасидаги ҳал қилувчи жангда Бадиуззамон Мирзо отасининг қўшинларидан мағлубиятга учради. Худди шу вақтда унинг укаси Музаффар Ҳусайн Мирзо Астробод яқинида Бадиуззамоннинг ўғли, ёш шаҳзода Муҳаммад Мўмин Мирзони енгиб, уни асирга олди. Кейинчалик Ҳусайн Бойқаронинг буйруғи билан бу ёш шаҳзода қатл эттирилди. Бу воқеа Бадиуззамон учун оғир зарба бўлди. Ўз ўғлидан айрилган ва мағлубият аламини тортган шаҳзода қолган-қутган лашкари билан аввал Қундузга, сўнгра собиқ темурий саркардаси, эндиликда мустақил ҳукмдорга айланган Хусравшоҳ паноҳига қочди.

Бу воқеалар XV аср Англиясидаги “Атиргуллар уруши”ни ёдга солади. Унда ҳам тахт учун бир сулоланинг икки тармоғи (Ланкастерлар ва Йорклар) ўзаро қонли кураш олиб бориб, мамлакатни ҳолдан тойдирган ва оқибатда бутунлай янги – Тюдорлар сулоласининг ҳокимиятга келишига йўл очиб берган эди. Хуросонда ҳам худди шундай, ички курашлар салтанатни шимолдан келаётган янги ва бирлашган куч – Шайбонийлар олдида ниҳоятда заифлаштириб қўйди.

Узоқ вақт давом этган уруш ва вақти-вақти билан юз берган ҳарбий тўқнашувлардан сўнг, ниҳоят, 1505 йилда ота ва ўғил ярашди. Бу ярашувга, катта эҳтимол билан, шимолдан тобора кучайиб келаётган Шайбонийхон хавфи сабаб бўлган. Кексайиб қолган ва салтанатнинг парокандалигидан ташвишга тушган Ҳусайн Бойқаро энг қобилиятли, гарчи исёнкор бўлса-да, тўнғич ўғлини яна ўз ёнига чақиришга мажбур бўлди. Бадиуззамон Ҳиротга қайтиб, отасининг хизматига кирди. Аммо бу кечиккан ярашув эди.

Уфқдаги бўрон ва қўшҳокимлик

1506 йилда Султон Ҳусайн Бойқаро вафот этгач, Хуросон тахтига бир вақтнинг ўзида икки ҳукмдор – Бадиуззамон Мирзо ва унинг собиқ рақиби, укаси Музаффар Ҳусайн Мирзо ўтирди. Бу тарихда кам учрайдиган “қўшҳокимлик” ҳам темурийлар давлатидаги сиёсий инқирознинг чуқурлашганидан ва марказий ҳокимият учун курашаётган гуруҳлар ўртасида муросага келишилганидан далолат берарди. Ака-ука бир-бирига ишонмас, лекин ташқи хавф олдида вақтинча бирлашишга мажбур эдилар.

Айнан шу пайтда шимолдан Шайбонийхон бошчилигидаги кучларнинг асосий зарбаси берилди. Темурий шаҳзодалар, жумладан Мовароуннаҳрдан сиқиб чиқарилган Заҳириддин Муҳаммад Бобур ҳам бирлашишга уриндилар. Бироқ, ўзаро ишончсизлик, ҳаракатлардаги сустлик ва ягона қўмондонликнинг йўқлиги сабабли бу иттифоқ самара бермади. Шаҳзодалар қўшин тўплаб, бир-бирини кутиб, қимматли вақтни йўқотган бир пайтда Шайбонийхон тезкорлик билан ҳаракат қилиб, Балхни эгаллади.

1507 йил баҳорида Шайбонийхон бутун кучини тўплаб, Хуросоннинг юраги – Ҳиротга ҳал қилувчи юришни бошлади. Пойтахтда ваҳима бошланди. Бадиуззамон ва Музаффар Ҳусайн жиддий мудофаа ташкил эта олмасдан, шаҳарни тақдир ҳукмига ташлаб, қочишга мажбур бўлдилар. Шу тариқа, бир ярим аср давомида Марказий Осиёнинг илм-фан ва маданият бешиги бўлиб келган Ҳирот деярли жангсиз таслим бўлди.

Қувғинлик ва маънавий мерос

Бадиуззамон Мирзо аввал Эронда, Шоҳ Исмоил Сафавий ҳузуридан паноҳ топди. Бир неча йилдан сўнг, Сафавийлар ва Усмонлилар ўртасидаги Чолдирон жангидан кейин у Усмонлилар султони Салим I томонидан Истанбулга олиб кетилди. Бир вақтлар Хуросон тахтига умид боғлаган, Навоий каби даҳолар томонидан улуғланган шаҳзода ўз умрининг сўнгги кунларини бегона юртда, сиёсий ўйинларнинг гарови сифатида ўтказди. У 1515 йили Истанбулда тарқалган вабо касаллигидан вафот этди ва шу ерда дафн қилинди.

Бадиуззамон Мирзонинг тақдири, бир қарашда, мағлубият ва йўқотишлар билан тўла фожиали бир қиссадек туюлади. У салтанатни сақлаб қола олмади, тахтни бой берди ва ватанидан йироқда вафот этди. Бироқ, унинг ҳаёт йўлига чуқурроқ назар ташланса, ижобий ва ибратли жиҳатларни ҳам кўриш мумкин.

Бадиуззамон Мирзо – сиёсий бўҳронлар ва урушлар даврида ҳам маърифат ва маданият машъаласини баланд кўтаришга уринган ҳукмдор тимсолидир. У отаси билан низолашиб юрган энг оғир дамларда ҳам, Қандаҳор ва Балхда ҳокимлик қилган пайтларда ҳам ўз атрофига олимлар ва шоирларни тўплашни канда қилмади. Унинг саройи ҳар доим илм-фан ва санъат аҳли учун очиқ бўлган. Бу унинг шахсида сиёсатчидан кўра кўпроқ маърифатпарвар инсон устунлик қилганидан далолат беради.

Иккинчидан, унинг фожиаси давлатчиликда ички бирлик ва ҳамжиҳатликнинг нақадар муҳим эканини яққол кўрсатиб берган тарихий сабоқдир. Темурий шаҳзодаларнинг ўзаро низолари бутун бир салтанатнинг ҳалокатига сабаб бўлди. Бу аччиқ тажриба кейинчалик Заҳириддин Муҳаммад Бобур каби ҳукмдорлар учун Ҳиндистонда янги, марказлашган давлат тузишда муҳим сабоқ бўлиб хизмат қилди. Бобур ўз “Бобурнома”сида темурийларнинг хатоларини бир неча бор тилга олиб, улардан тўғри хулоса чиқаришга урингани бежиз эмас.

Ниҳоят, Бадиуззамон Мирзо ва унинг даври темурийлар уйғонишининг буюк маданий мероси сиёсий инқирозларга қарамай, яшаб қолиши ва ҳатто янги ҳудудларга тарқалиши мумкинлигининг исботидир. Ҳирот қулаган бўлса-да, унинг маънавий хазинаси – Беҳзоднинг шогирдлари, Навоий ва Жомий анъаналарини давом эттирган шоирлар, моҳир хаттотлар ва олимлар Сафавийлар Эрони, Усмонлилар Туркияси ва Бобурийлар Ҳиндистонига тарқалиб, у ерлардаги маданият ривожига улкан ҳисса қўшдилар. Шу маънода, Бадиуззамон Мирзо каби маърифатли кишиларнинг ҳомийлигида яратилган бу мерос, гарчи салтанат қулаган бўлса-да, ўз умрини давом эттирди. Унинг тақдири бизга сиёсий ҳокимият ўткинчи, аммо маънавият ва маданият боқий эканлигини эслатиб туради.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади,

ЎзА