Алгоритм маслаҳат беради, қарорни инсон чиқаради

Сунъий интеллект даврида ҳуқуқ қандай қоидаларни белгиламоқда?

2026 йил 28 август куни Янги Тошкентда мустақиллигимизнинг ўттиз беш йиллигига бағишлаб ўтказилган тантанали маросимда Президентимиз Шавкат Мирзиёев келгуси ўн йиллик учун мамлакат тараққиётининг асосий йўналишларини белгилаб берди. Нутқда ёшлар ва технология ҳақида алоҳида, салмоқли фикр айтилди:

“Шу билан бирга, IТ, сунъий интеллект, креатив иқтисодиёт каби йўналишлар ривожига янги руҳ бериб, жуда катта ҳаракатни бошлаб юбордик. Бу орқали 10 миллион ёшларимизни рақамли индустрия ва келажак касбларига олиб кирамиз.”

Бу жумла замирида катта имконият билан бирга катта масъулият ҳам бор. Ўн миллион ёш рақамли индустрияга кириб келар экан, сунъий интеллект эса мактабдан шифохонагача, банкдан давлат идорасигача ҳаётимизнинг ҳар бир жабҳасига кириб борар экан, табиий равишда бир савол туғилади. Бу технология қандай қоидалар асосида ишлайди? Алгоритм хато қилса, ким жавоб беради? Фуқаронинг шахсий маълумотлари қандай ҳимоя қилинади?

Давлатимиз раҳбари нутқининг ўзи ҳам бу саволларга йўналиш беради. Нутқда эълон қилинган еттита миллий дастурдан бешинчиси суд мустақиллигини кучайтириш ва қонун устуворлигини жамиятнинг умумий қадриятига айлантиришга бағишланган. Унда ҳуқуқий тарбияни мактабдан бошлаб тизимли йўлга қўйиш ва кибержиноятчиликнинг олдини олиш чораларини кучайтириш вазифалари белгиланган. Демак, технологик тараққиёт ва ҳуқуқий кафолатлар бир-биридан алоҳида эмас, ёнма-ён бориши керак.

Бугунги кунда сунъий интеллект оддий технологик янгилик доирасидан чиқиб, таълим, тиббиёт, банк-молия, давлат бошқаруви ва бошқа кўплаб соҳаларга кириб бормоқда. Бундай шароитда асосий савол сунъий интеллектдан фойдаланиш мумкинми ёки йўқми деган масалада эмас.

Муҳим савол — ундан фойдаланишда инсон ҳуқуқлари, шахсий ҳаёт дахлсизлиги, хавфсизлик ва жавобгарлик қандай таъминланади? Шу боисдан биз энди “сунъий интеллектдан фойдаланиш мумкинми?” деган босқичдан ундан қандай қилиб масъулиятли фойдаланиш керак?” деган босқичга ўтишимиз керак деб ўйлайман.

Мамалакатимизда бугунги кунда сунъий интеллектни тартибга солиш бўйича мустаҳкам ҳуқуқий асоси яратилган ва яратишда давом этиб келмоқда. Хусусан, 2026 йил 21 январда қабул қилинган “Сунъий интеллектни қўллаш орқали юзага келадиган муносабатлар тартибга солиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида”ги қонун билан “Ахборотлаштириш тўғрисида”ги қонунга сунъий интеллект билан боғлиқ муҳим ўзгартиришлар киритилди. Биринчи марта қонунчилик даражасида “сунъий интеллект” тушунчаси мустаҳкамланди.

Унга кўра, сунъий интеллект — инсон билим ва кўникмаларига тақлид қиладиган, мустақил ўрганадиган, ечим излайдиган ва аниқ вазифаларни бажаришда инсон ақлий меҳнати натижаларига тенглаштирса бўладиган натижаларга эриша оладиган технологик ечимлар мажмуидир. Оддий тилда айтганда, бу кўплаб мисоллардан ўрганиб, кейин ўзи хулоса чиқара оладиган “ақлли” дастурдир.

Қонундаги энг эътиборга молик норма шундан иборат: инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликларига таъсир қилувчи юридик аҳамиятга эга қарорни қабул қилишда фақат сунъий интеллект тизимининг хулосасига таяниш мумкин эмас. Яъни алгоритм ёрдамчи восита бўлиши мумкин, бироқ инсон тақдирига бевосита таъсир қиладиган якуний қарор тўлиқ алгоритмга топширилмаслиги керак. Тасаввур қилинг: бирор фуқаронинг мурожаати, аризаси ёки ҳуқуқига дахлдор масала фақат компьютер “рад этилди” дегани учун ҳал бўлиб қолса, адолатдан гап бўлиши мумкинми? Қонун айнан шундай ҳолатларнинг олдини олади. Машина таҳлил қилиши, таклиф бериши мумкин, лекин масъулиятни ўз зиммасига оладиган ва охирги сўзни айтадиган субъект — инсон. Бу Президентимиз илгари сурган “Инсон қадри учун!” ғоясининг технология соҳасидаги аниқ ифодасидир.

Шунингдек, 2025 йил 22 октябрда қабул қилинган Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Сунъий интеллект технологияларини янада ривожлантиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги фармон билан 2026 йил якунига қадар давлат бошқаруви, ижтимоий соҳа ва иқтисодиётда сунъий интеллектни жорий этиш бўйича камида 100 та лойиҳани амалга ошириш, 2030 йил якунига қадар замонавий сунъий интеллект инфратузилмасини ривожлантиришга 1 миллиард АҚШ долларидан ортиқ миқдорда хорижий инвестицияларни жалб қилиш, 2026/2027 ўқув йилидан бошлаб умумий ўрта таълим ҳамда олий таълим тизимининг ўқув дастурлари ва дарсликларига сунъий интеллект технологияларини ўқитиш бўйича мавзуларни киритиш ва 2026 йил якунига қадар мамлакатда фаолият юритаётган олий таълим ташкилотларида 15 та сунъий интеллект лабораторияларини ишга тушириш вазифалари белгилаб берилди.

Бунда кўзланган асосий мақсад албатта сунъий интеллеcт технологияларидан тўғри фойдаланиш ва ёшларни сунъий интеллеcт технологиялари билаб боғлиқ саводхонлигини мустаҳкамлашга қаратилганли.

Давлатимизда сунъий интеллектни тартибга солишга қаратилган яна бир муҳим ислоҳотлардан бири 2024 йил 14 октябрда қабул қилинган Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Сунъий интеллект технологияларини 2030 йилга қадар ривожлантириш стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги қарори билан Сунъий интеллект технологияларини 2030 йилга қадар ривожлантириш стратегияси тасдиқланди.

Унда сунъий интеллект асосидаги дастурий маҳсулот ва хизматлар ҳажмини 1,5 миллиард долларга етказиш ҳамда Ҳукуматнинг сунъий интеллектга тайёрлик индексида Ўзбекистонни дунёнинг биринчи 50 та давлати қаторига киритиш мақсад қилинган. 2025 йил 22 октябрдаги ПФ-189-сон фармон билан мактаб ўқувчилари учун “Сунъий интеллект куни” миллий дастури жорий этилди, “Бир миллион дастурчи” лойиҳасининг давоми сифатида “Бир миллион сунъий интеллект етакчилари” лойиҳаси кенгайтирилди.

Яна бир муҳим ҳужжат, Ўзбекистон Республикаси Рақамли технологиялар вазирининг 2026 йил 24 февралдаги буйруғи билан тасдиқланган “Сунъий интеллектга асосланган ечимларни яратиш, жорий қилиш ва улардан фойдаланиш бўйича этика қоидалари”дир. Ҳужжат Адлия вазирлиги томонидан 2026 йил 14 мартда 3787-рақам билан давлат рўйхатидан ўтказилган ва 2026 йил 17 июндан кучга кирган. Эътиборли жиҳати, буйруқ Ўзбекистон Республикаси Олий суди, Ички ишлар вазирлиги, Давлат хавфсизлик хизмати, Коррупцияга қарши курашиш агентлиги ҳамда Истиқболли лойиҳалар миллий агентлиги билан келишилган. Бу масаланинг қанчалик кенг қамровли эканини кўрсатади.

Ушбу қоидаларда саккизта асосий тамойил белгиланган бўлиб, улар қонунийлик; шахс, жамият, давлат манфаатлари ва атроф-муҳитни ҳимоя қилишнинг устуворлиги, тушунарлилик, масъулият, жавобгарлик ва назорат, адолатлилик ва камситишга йўл қўймаслик, очиқлик ва шаффофлик, маълумотлар ҳимояси, ишончлилик ва хавфсизлик.

Қоидаларга кўра, сунъий интеллект орқали қабул қилинган барча қарорлар инсон назорати остида бўлиши, инсон томонидан қайта кўриб чиқилиши ва якуний қарорни инсон қабул қилиши лозим. Бундан ташқари, камситишга йўл қўймаслик тамойили инсонларни жинси, миллати, тили, дини, ижтимоий келиб чиқиши, жисмоний ҳолати ёки ижтимоий мавқеига қараб камситишни тақиқлайди.

Бугунги кунда, сунъий интеллект давлат чегараларини тан олмайди. Бир мамлакатда яратилган дастур бир зумда бутун дунёга тарқалади. Шу боис уни тартибга солиш фақат миллий қонунчилик доирасида қолиб кетмасдан, халқаро ташкилотларнинг ҳам асосий кун тартибига айланди.

Бу йўлдаги энг муҳим қадамлардан бири ЮНЕСКО томонидан ишлаб чиқилган ва 2021 йил 23 ноябрда ташкилотнинг Бош конференциясида қабул қилинган “Сунъий интеллект этикаси тўғрисида”ги тавсиялардир. Уни ташкилотга аъзо барча 193 давлат якдиллик билан маъқуллади ва у ушбу соҳадаги илк глобал меъёрий ҳужжат сифатида тарихга кирди. Ҳужжат юридик жиҳатдан мажбурий бўлмаса-да, сунъий интеллектдан фойдаланишнинг инсон марказида бўлган бошқарувига қўйилган муҳим қадам ҳисобланади. Тавсия аъзо давлатларга соғлиқни сақлаш ва бошқа ўн битта сиёсий йўналишда аниқ вазифаларни белгилайди. Давлатлар эса ҳар тўрт йилда ўз ютуқлари ва амалиёти ҳақида ҳисобот тақдим этиши назарда тутилган.

Тавсияни амалга ошириш учун иккита асосий восита ишлаб чиқилди, сунъий интеллектга тайёрликни баҳолаш методологияси (РАМ) ва этик таъсирни баҳолаш. Мамлакатимиз ҳам бу жараёндан четда эмас. Рақамли технологиялар вазирлиги ЮНЕСКО ташаббуси доирасида “Ўзбекистонда сунъий интеллектга тайёрликни баҳолаш методологияси” лойиҳасини амалга оширмоқда. Баҳолаш ҳуқуқий, ижтимоий-маданий, илмий, иқтисодий ва технологик йўналишларни қамраб олади. Бошқача айтганда, халқаро экспертлар билан биргаликда юртимиз сунъий интеллектни ахлоқий ва масъулиятли жорий этишга қанчалик тайёр экани ҳар томонлама ўрганилмоқда.

Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилотининг  2019 йил май ойида қабул қилинган “Сунъий интеллект тамойиллари ва сунъий интеллект бўйича биринчи ҳукуматлараро стандарт”ларда шахсий ҳаёт дахлсизлиги, интеллектуал мулк ҳуқуқлари, хавфсизлик ва ахборот ишончлилиги билан боғлиқ муаммоларга алоҳида эътибор қаратилди. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти 2021 йилда тиббиётда сунъий интеллектдан фойдаланишнинг олтита асосий тамойилини ишлаб чиқди.

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти ҳам бу жараёнга фаол иштирокчиси сифатида. БМТ Бош Ассамблеяси 2024 йил 21 мартда 78/265-сон билан “Барқарор ривожланиш мақсадида хавфсиз, ҳимояланган ва ишончли сунъий интеллект тизимлари имкониятларидан фойдаланиш” резолюцияси қабул қилинди.

Шу билан бирга, сунъий интеллектни ҳуқуқий тартибга солиш жараёни ҳали якунланган деб бўлмайди. Генератив сунъий интеллект, дипфейк, алгоритмик дискриминация, муаллифлик ҳуқуқи, сунъий интеллект томонидан етказилган зарар учун жавобгарлик каби масалалар келгусида янада батафсил ҳуқуқий ечимларни талаб қилади.

Менинг фикримча, асосий мақсад сунъий интеллектни чеклаш эмас, балки инсон марказида бўлган ҳуқуқий моделни яратиш бўлиши керак. Технология қанчалик ривожланмасин, инсон ҳуқуқлари, хавфсизлик ва якуний жавобгарлик тамойиллари унинг ортидан эмас, у билан бирга ривожланиши зарур.

Дилшоджон ЭГАМБЕРДИЕВ,

Тошкент давлат юридик университети

Ҳуқуқ ва технологиялар шўъбаси мудири.

ЎзА