1 май ҳолатига кўра, қурилиш корхоналари солиқ қарзи 100 миллион сўмни ташкил этади
Сўнгги йилларда Ўзбекистонда қурилиш соҳаси иқтисодиётнинг энг фаол тармоқларидан бирига айланди. Янги турар жой мажмуалари, йирик инфратузилма объектлари ва ишлаб чиқариш бинолари қурилиши мамлакат иқтисодий ўсишининг муҳим драйверларидан бири бўлиб хизмат қилмоқда. Бироқ соҳадаги жадал ривожланиш билан бир қаторда, солиқ интизоми билан боғлиқ муаммолар ҳам долзарблигича қолмоқда.
Солиқ қўмитасининг маълумотига кўра, 2026 йил 1 май ҳолатида солиқ қарзи 100 миллион сўмдан юқори бўлган қурилиш корхоналари сони 1 973 тани ташкил этган. Уларнинг умумий солиқ қарзи қарийб 3 триллион сўмга етгани тармоқда молиявий масъулият ва тўлов интизомини кучайтириш зарурлигини кўрсатади.
Таҳлилларга эътибор қаратилса, умумий қарзнинг 35,5 фоизи ёки 1,1 триллион сўми атиги 10 та йирик корхона ҳиссасига тўғри келмоқда. Бу ҳолат қарздорликнинг асосий қисми йирик бозор иштирокчилари томонидан шакллантирилаётганини англатади. Демак, муаммо фақат кичик корхоналарда эмас, балки катта молиявий айланмага эга субъектларда ҳам мавжуд.
Ҳудудлар кесимида энг юқори қарздорлик Тошкент шаҳрида кузатилган бўлиб, бу кўрсаткич 958,3 миллиард сўмни ташкил қилган. Андижон вилояти 666,1 миллиард сўм билан иккинчи, Тошкент вилояти эса 225,5 миллиард сўм билан учинчи ўринни эгаллаган.
Айрим иқтисодчиларнинг фикрича, қурилиш соҳасидаги солиқ қарздорлигининг ортишига бир нечта омил таъсир қилмоқда. Хусусан, айланма маблағлар етишмаслиги, объектларни топширишдаги кечикишлар, дебитор қарздорликнинг ортиши ҳамда молиявий бошқарувдаги камчиликлар шулар жумласидандир. Бундан ташқари, айрим тадбиркорлик субъектларининг солиқ тўловларини кечиктириш орқали маблағни айланма капитал сифатида ушлаб туришга интилиши ҳам кузатилмоқда.
Сўнгги йилларда солиқ тизимида рақамлаштириш жараёнлари кенг жорий этилмоқда. Электрон ҳисоботлар, онлайн назорат механизмлари ва автоматлаштирилган таҳлил платформалари солиқ қарздорлигини аниқлаш ва мониторинг қилиш имкониятларини сезиларли даражада оширди. Бу эса яширин иқтисодиётни қисқартириш, шаффофликни таъминлаш ва бюджет тушумларини барқарорлаштиришда муҳим аҳамият касб этмоқда.
Муаммони ҳал этиш учун фақат жарима ёки чеклов чоралари етарли эмас. Энг аввало, қурилиш корхоналарининг молиявий барқарорлигини таъминлаш, ҳисоб-китоб тизимини такомиллаштириш ва солиқ тўловларини режалаштириш маданиятини шакллантириш муҳим. Шу билан бирга, давлат буюртмалари ва йирик лойиҳалар бўйича тўловларнинг ўз вақтида амалга оширилиши ҳам корхоналарнинг солиқ мажбуриятларини бажаришига ижобий таъсир кўрсатади.
Шаҳноза Маматуропова, ЎзА
