Тириклигидаёқ афсонага айланган актёр: “Сойибхўжа операцияси” ва унинг қаҳрамони ҳақида

XX аср ўзбек санъати осмонида порлаган юлдузлар орасида Сойиб Хўжаев номи алоҳида ажралиб туради. У нафақат актёр, балки халқнинг кулги маданиятини, миллий характерини ўзида мужассам этган, ўхшаши йўқ ҳодиса эди. Махсус театр таълимини олмаганига қарамай, туғма истеъдоди, тинимсиз меҳнати ва халқ ижодига омухта услуби билан у профессионал саҳна санъатида бурилиш ясай олди.

Унинг номи тилга олинганда, кўз олдимизда театр саҳнасида бир минг беш юз мартадан ортиқ ўйналган машҳур Тошболта, “Ёр-ёр” фильмидаги соддадил Аҳмаджон каби ўнлаб ўлмас образлар гавдаланади. Бу санъаткорнинг феъл-атвори, ижро маҳорати ва мероси ўзбек маданияти тарихининг энг ёрқин саҳифаларидан биридир.

Қишлоқдаги қизиқчидан саҳна даҳосигача

Бўлажак санъаткорнинг тақдири унинг болалигидаёқ белгилаб қўйилгандек эди. 1910 йили Андижон вилоятининг Хонобод қишлоғида дунёга келган Сойибжон ёшлигидан халқ томошалари, айниқса, дорбозлар ва қизиқчиларнинг чиқишлари қуршовида улғайди. У 11 ёшида ўз қишлоғига келган машҳур Юсуфжон қизиқ Шакаржонов бошчилигидаги халқ театри томошаларини кўриб, санъатга мафтун бўлиб қолади. Қизиқчиларнинг бир лаҳзада бир неча қиёфага кира олиши, сўз ўйинлари, бадиҳагўйлик маҳорати унинг бола қалбида ўчмас из қолдирди. Кўп ўтмай у ўртоқлари билан ўзи ҳам қизиқчиларнинг чиқишларига тақлид қилиб, кичик “саҳналар” уюштира бошлайди ва атрофдагиларнинг олқишига сазовор бўлади. Бу унинг учун ҳаваскорликдан профессионал санъат сари қўйилган илк қадам эди.

1927 йили у Қўқон театрида ўз фаолиятини бошлайди ва биринчи роли сўзсиз хизматкор образи бўлади. Шунга қарамай, унинг табиий истеъдоди тезда намоён бўлади. 1928 йилдан Андижон театрига ўтган Сойиб Хўжаев қисқа фурсат ичида ўзини ёрқин комик актёр сифатида намоён қилади. У Карло Гоццининг “Маликаи Турандот”ида Труффальдино, Гоголнинг “Ревизор”ида Бобчинский, Ҳамзанинг “Бой ила хизматчи”сида Холмат каби мураккаб ва ранг-баранг образларни яратиб, томошабинлар ва мутахассислар эътиборини тортади. Унинг ижроси шу қадар ишончли ва халқона эдики, 1939 йили, эндигина 29 ёшга тўлганда, унга “Ўзбекистон халқ артисти” деган юксак унвон берилади. Бу махсус маълумотга эга бўлмаган бир йигитнинг фақатгина ўз истеъдоди ва меҳнати билан эришган улкан ютуғи эди.

Муқимий театри ва “Тошболта” феномени

Сойиб Хўжаев ижодининг энг гуллаган, энг сермаҳсул даври 1939 йилда янги ташкил этилган Муқимий номидаги Ўзбек давлат мусиқали драма ва комедия театрига ишга келиши билан бошланади. Бу даргоҳда унинг беқиёс истеъдоди тўлалигича намоён бўлди. Бироқ унинг номини бутун халққа достон қилган, ижодининг мутлақ чўққисига айланган образ – бу драматург Ҳамид Ғуломнинг “Тошболта ошиқ” асаридаги Тошболта ролидир.

Бу ролнинг яралиш тарихининг ўзи бир афсона. Драматург Ҳамид Ғулом бу асарни айнан Сойиб Хўжаевнинг бетакрор маҳорати, унинг имкониятлари ва ижро услубидан илҳомланиб, унга “атаб” ёзган эди. Тошболта – содда, бироз лақма, аммо қалби тоза, меҳнаткаш, севгиси йўлида ҳар қандай кулгили вазиятга тушишдан қайтмайдиган оддий инсон. Сойиб Хўжаев бу образни шу қадар маҳорат билан гавдалантирдики, спектакль мисли кўрилмаган шуҳрат қозонди. Актёр ушбу ролни бир минг беш юз мартадан зиёд ижро этиб, жаҳон театр тарихида ҳам камдан-кам учрайдиган рекордни ўрнатди.

Унинг ижросидаги Тошболта ҳеч қачон бир хил бўлмаган. Сойиб Хўжаев ҳар сафар саҳнага янги ҳазил, янги имо-ишора, янги мимика билан чиқар, импровизация санъатини чўққисига олиб чиқарди. Айниқса, унинг қаҳрамони Рисолатга ошиқ бўлиб, ўзини кўрсатишга уринган саҳналар томошабинни қаттиқ кулдирар эди. Лекин бу кулги остида актёр қаҳрамонининг соф қалбини, пок муҳаббатини, самимийлигини шу қадар таъсирли кўрсатиб берардики, томошабин Тошболтага ачиниб, уни яхши кўриб қоларди.

Катта экрандаги шон-шуҳрат

Театр саҳнасидаги муваффақиятларидан сўнг Сойиб Хўжаев учун кино оламига йўл очилди. Унинг кинодаги дебюти 1943 йилги “Ватанга совға” фильмидан бошланган бўлса-да, унинг илк катта муваффақияти “Насриддиннинг саргузаштлари” фильмидаги кичик, аммо ўта ёрқин чойхоначи роли билан боғлиқ. У бу эпизодик ролни ҳам ўзининг бетакрор маҳорати билан томошабин хотирасида муҳрлаб қўя олди.

Бироқ актёрга бутун халқ меҳрини олиб келган фильм – бу 1964 йилда суратга олинган “Ёр-ёр” комедияси бўлди. Қизиғи, бу фильм сценарийси ҳам айнан Сойиб Хўжаев ва унинг шогирди Бахтиёр Ихтиёров жуфтлиги учун ёзилган эди. Фильмда Сойиб Хўжаев ўғлини уйлантириш ташвишида елиб-югурган замонавий, аммо миллий қадриятларга содиқ трамвай ҳайдовчиси Аҳмаджон образини яратди. Бу рол унинг ижодида янги саҳифа очди. У нафақат кулдирувчи, балки томошабинни ўйлантирувчи, қаҳрамонининг ички кечинмаларини, оталик меҳрини нозик ҳис эттира оладиган чуқур драматик актёр эканини ҳам исботлади. “Дилоромим”даги Зуҳуров, “Еттинчи жин”даги Султон каби ўнлаб бошқа роллари ҳам унинг кинодаги ўрнини мустаҳкамлади.

Бетакрор мерос ва абадий эътироф

Сойиб Хўжаев ижодий муваффақиятининг сири нимада эди? У, аввало, халқ ичидан чиққан, халқнинг ўзини, унинг дарду қувончини, соддалиги-ю донолигини ифода этган санъаткор эди. У халқ қизиқчиларининг анъаналарини – бадиҳагўйлик, сўз ўйини, жонли мулоқотни – катта саҳна маданиятига усталик билан боғлай олди. У яратган образлар ҳеч қачон ясси, бирёқлама бўлмаган. Ҳатто энг салбий қаҳрамонларида ҳам у инсоний бир жиҳат топишга, уни кулгили қилиб кўрсатиш орқали унинг иллатларини фош этишга уринарди.

Унинг санъатга содиқлиги шу даражада эдики, вафотидан сўнг унинг хотирасига бағишлаб “Сойибхўжа операцияси” номли алоҳида спектакль саҳналаштирилди. Вафотидан кейин “Буюк хизматлари учун” ордени билан тақдирланиши эса унинг ўзбек маданияти ривожига қўшган беқиёс ҳиссасининг юксак эътирофи бўлди. Сойиб Хўжаев нафақат кулдирган, балки ўйлантирган, йиғлатган ва энг муҳими, халққа ўзлигини кўзгуда кўргандек намоён этган буюк санъаткор сифатида ўзбек халқининг қалбида абадий яшайди.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА