Тиллар тўқнашуви: Туронда сўғд тилининг сўниши ва туркий тилнинг юксалиши

Илк ўрта асрларда бугунги Ўзбекистон замини ва унга туташ ҳудудлар ранг-баранг маданиятлар, динлар ва албатта, тилларнинг ўзаро туташган ва баъзан тўқнашган маскани эди. Бу давр тарихини фақатгина сулолалар алмашинуви ёки ҳарбий юришлар орқали ўрганиш бирёқлама бўлар эди. Воқеаларнинг туб моҳиятига етиш учун ўша давр одамлари қайси тилда сўзлашгани, ёзгани ва ўйлаганини англаш муҳим аҳамият касб этади. Бу даврда минтақанинг лисоний манзараси ниҳоятда мураккаб бўлиб, унда бир неча йирик тил оилаларига мансуб тиллар ўзаро муносабатда бўлган.

Ипак йўлининг умумий тили

Илк ўрта асрларда бутун Шарқ ва Ғарбни боғлаган карвон йўлларининг юрагида Сўғд замини жойлашган эди. Моҳир савдогар, ҳунарманд ва деҳқон бўлган сўғдийлар нафақат ўз юртини обод қилди, балки ўз тили ва ёзувини ҳам кенг ҳудудларга ёйди. Америкалик тадқиқотчи Эдвард Шефернинг таъкидлашича, сўғд тили бу даврда Буюк ипак йўлининг Самарқанддан то Хитой пойтахти Чанъангача бўлган шарқий йўналишида асосий халқаро мулоқот воситаси, яъни “лингва франка” вазифасини ўтаган. Турли элатга мансуб савдогарлар, карвонбошилар ва ҳатто элчилар ҳам бир-бирлари билан айнан сўғд тили орқали муомала қилганлар.

Сўғд тилининг бундай юксак мавқега эришиши тасодиф эмасди. Биринчидан, сўғдийларнинг ўзлари савдо-сотиқда жуда фаол бўлиб, бутун йўл бўйлаб ўзларининг савдо манзилгоҳларини ташкил этган. Иккинчидан, сўғд ёзуви ўша давр учун анча қулай ва содда бўлган оромий алифбоси асосида шаклланган эди. Сўғдийларнинг ўзлари уч хил ёзувдан, жумладан, бевосита сўғд, шунингдек, диний эҳтиёжлар учун моний ва сурия ёзувларидан фойдаланганлар. Бу ёзувларнинг кенг тарқалиши сўғд тилининг нуфузини янада оширган. Жаҳон тарихида бундай ҳодисага ўхшаш мисолларни кўплаб учратиш мумкин. Масалан, қадимги Аҳамонийлар салтанатида ҳам, гарчи давлат тепасида форслар тургани билан, улкан салтанатнинг турли ҳудудларини бошқаришда анча олдинроқ бутун Яқин Шарқда кенг тарқалган ва содда ёзувга эга оромий тили расмий девон тили сифатида қўлланган. Сўғд тилининг Ипак йўлидаги ўрни ҳам худди оромий тилининг Аҳамонийлар салтанатидаги мавқеига қиёсланади.

Хоқонлар танлови нега сўғдча бўлган?

VI аср ўрталарида Олтойдан ғарбга қараб силжиган туркий қабилалар Марказий Осиёнинг сиёсий харитасини бутунлай ўзгартириб юборди ва улкан Турк хоқонлигига асос солди. Дастлаб кўчманчи турмуш тарзига мослашган хоқонлик давлатчиликнинг мустаҳкам пойдеворини қуришга киришганда, улар тайёр ва ривожланган бошқарув тажрибасига эга ўтроқ аҳоли, яъни сўғдийлар билан юзлашдилар. Турк хоқонлари ўз давлатини бошқаришда сўғдийларнинг маъмурий ва дипломатик салоҳиятидан унумли фойдаланди.

Шу сабабли, Турк хоқонлигининг дастлабки даврларида расмий ёзишмалар ва ҳатто хоқонларнинг ўзлари томонидан ўрнатилган тошбитиклар ҳам сўғд тили ва ёзувида битилган. Бунинг энг ёрқин намунаси Мўғулистоннинг Буғут деган жойидан топилган VI аср охирларига оид улуғвор тошёдгорликдир. Унда хоқонлик тарихига оид муҳим воқеалар айнан сўғд тилида баён этилган. Бу ҳолат турк хоқонларининг ўз тили ва маданиятидан воз кечганини эмас, балки давлатчилик манфаатлари йўлида амалий фойдани кўзлаб иш тутганини кўрсатади. Улар ўзларида ҳали шаклланиб улгурмаган мураккаб девонхона ишларини юритиш учун тайёр ва ишончли тизим – сўғд тили ва унинг билимдонларидан фойдаланишни маъқул кўрганлар. Тарихда бундай ҳолатлар кўп учрайди: масалан, Англияни забт этган норманнлар ҳам узоқ вақт давомида давлат ишларида лотин ва француз тилларини қўллаганлар, бу эса инглиз тилининг ривожига ўзига хос таъсир ўтказган.

Самарқанддаги “Адолат уйи”

Вақт ўтиши билан туркий тилнинг мавқеи ҳам ошиб борди. У эндиликда фақат кўча-куйдаги мулоқот тили эмас, балки аста-секин давлат ишларида ҳам ўз ўрнини топа бошлади. VII–VIII асрларга келиб Сўғднинг баъзи ҳукмдорлари туркийлардан бўлиб, сарой девонларида иш юритиш икки тилда – сўғд ва туркий тилларда олиб борилган.

Бу жараённинг чўққиси сифатида Хитой йилномаларида қайд этилган Самарқанддаги (Афросиёб) “Адолат уйи”ни келтириш мумкин. Бу маскан шунчаки ибодатхона эмас, балки ўзига хос қонунчилик ва суд биноси бўлган. Энг муҳими, у ерда туркий тилда битилган қонунлар мажмуаси сақланган ва барча суд ишлари шу қоидалар асосида олиб борилган. Бу, туркий тилнинг давлат тили даражасига кўтарилиш йўлидаги ўта муҳим бир қадам эди. Энди бу тил нафақат оғзаки, балки ёзма, мукаммал ҳуқуқий асосга эга тилга айлана бошлади. Мазкур қонунлар асосида ҳатто никоҳ шартномалари ҳам тузилгани маълум. Манбаларда турк аслзодаси Уттегин ва сўғд зодагон аёли Дўғдуғунча ўртасида тузилган тенг ҳуқуқли никоҳ битими айнан шу “Адолат уйи” қоидаларига таяниб расмийлаштирилгани қайд этилади. Бу кичик бир далил ортида катта тарихий ўзгариш яширин: туркий тил энди ҳуқуқий муносабатларни ҳам тартибга сола оладиган даражада ривожланган эди.

Воҳалардаги тиллар тақдири

Минтақадаги лисоний манзара бир хил бўлмаган. Сўғд ва унинг атрофида туркий тилнинг таъсири ортиб бораётган бир пайтда, бошқа воҳалар ўз тил хусусиятларини сақлаб қолишга уринарди. Масалан, қадимги Бақтрия ўрнида ташкил топган Тохаристонда V асрда ҳукмронлик қилган эфталийлар даврида бақтрий тили ва ёзуви расмий мақомга эга эди. Улар зарб қилган тангалардаги ёзувлар ҳам шу тилда битилган. 567-йилдан кейин бу ҳудуд Турк хоқонлиги таркибига кириши билан туркий тил ва ёзувнинг таъсири бу ерда ҳам сезила бошлади.

Чоч (ҳозирги Тошкент воҳаси) ва Фарғонада аҳоли сўғд тилининг маҳаллий шеваларида сўзлашган. Чоч Турк хоқонлигига тобе бўлишига қарамай, давлат ишларига оид ҳужжатлар, тангалардаги ёзувлар ва қўшни давлатлар билан ёзишмалар асосан сўғд тилида олиб борилган. Бу сўғд тилининг маъмурий анъанаси нечоғли кучли бўлганини яна бир бор исботлайди.

Амударёнинг қуйи оқимида жойлашган қадимги Хоразмда эса тиллар алмашинуви жараёни ўзига хос кечган. V–VI асрлардан бошлаб кўп сонли туркий қабилаларнинг Хоразм воҳасига кириб келиши ва ўтроқлашуви натижасида бу ерда узоқ давом этган иккитиллилик даври бошланди. Аҳолининг бир қисми қадимий хоразм тилида, иккинчи, тобора кўпайиб бораётган қисми эса туркий тилда сўзлашган. Бу жараён асрлар давом этди ва ниҳоят, XI–XII асрларга келиб туркий тил бу заминда устувор мавқега эга бўлиб, алоҳида элат тили сифатида шаклланди. Қадимги хоразм тили эса аста-секин истеъмолдан чиқиб, тарих саҳифаларига муҳрланди. Лекин унинг излари XIV асргача сақланиб қолгани ҳақида манбаларда қайдлар учрайди. Бу ҳодиса қадимги Мисрда араб истилосидан сўнг қибтий тилнинг аста-секин араб тили томонидан сиқиб чиқарилиши жараёнини ёдга солади.

Хулоса қилиб айтганда, илк ўрта асрларда Турон заминида кечган тиллар тарихи бу минтақанинг нақадар мураккаб ва серқирра ўтмишга эга эканини кўрсатади. Бир тилнинг (сўғдчанинг) халқаро миқёсда юксалиши, иккинчисининг (туркий тилнинг) эса аста-секин унинг ўрнини эгаллаб, давлат тили даражасига кўтарилиши – буларнинг бари табиий тарихий қонуниятлар, демографик ўзгаришлар ва сиёсий ҳокимият алмашинувининг узвий боғлиқ натижаси. Бугунги ўзбек тилининг қадим илдизлари ҳам айнан шу даврларнинг мураккаб лисоний жараёнларига бориб тақалади.

Алишер Эгамбердиев тайёрлади,

ЎзА