Сифатли, табиий ва тўғри балансланган таом – инсон организми учун ҳаётий қувват манбаи
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг йигирма бир йиллик илмий кузатувлари якунида эълон қилган шошилинч баёноти бугунги кунда инсоният энг оғриқли ва яширин глобал инқирозлардан бири билан юзма-юз келганини англатади. Таркибида хавфли бактериялар, вируслар, паразитлар ёки кимёвий моддалар бўлган озиқ-овқатларнинг йилига 1,5 миллион кишининг ҳаётига зомин бўлаётгани, айниқса, бегуноҳ гўдакларнинг бундан энг кўп жабр кўраётгани ушбу мавзуни асримизнинг энг долзарб муаммосига айлантиради. Бу, озиқ-овқат хавфсизлиги тизими занжиридаги жиддий узилишлар нафақат иқтисодиётга, балки инсониятнинг демографик пойдеворига ҳам тўғридан-тўғри таҳдид солаётганидан далолатдир.
Бугунги кунда «Аслида, биз истеъмол қилаётган озиқ-овқатлар соғломми?» деган савол ҳар қачонгидан ҳам ўринли ва жавоби мураккаб бўлиб турибди. Кенг кўламли саноатлашиш, трансмиллий корпорацияларнинг бозорни арзон ва узоқ муддат сақланадиган маҳсулотлар билан тўлдиришга интилиши натижасида кундалик таомномамиз тубдан ўзгарди. Замонавий дунёдаги озиқ-овқатларнинг катта қисми сиртдан жозибали ва мазали туюлса-да, уларнинг ички таркиби генетик модификацияланган элементлар, сунъий бўёқлар, консервантлар ва таъм кучайтиргичларга тўлиб-тошган. Интенсив деҳқончилик ва чорвачиликда пестицидлар, кимёвий ўғитлар ҳамда антибиотикларнинг пала-партиш қўлланилиши эса табиийлик ва соғломлик тушунчасини деярли йўққа чиқармоқда.
Инсон саломатлиги нуқтаи назаридан ёндашганда, озиқ-овқатнинг ҳам ҳаёт бахш этувчи, ҳам уни барбод қилувчи икки томонлама кучи мавжуд. Сифатли, табиий ва тўғри балансланган таом инсон организми учун ҳаётий қувват манбаи бўлиб, иммунитетни мустаҳкамлайди, ҳужайралар янгиланишини таъминлайди ва умрни узайтиради. Аксинча, сифатсиз, заҳарланган ёки кимёвий ишлов берилган маҳсулотлар қисқа муддатда ўткир токсикоинфекцияларни келтириб чиқарса, узоқ муддатли истиқболда саратон, қандли диабет, юрак-қон томир хасталиклари ва семириш каби сурункали касалликларнинг асосий омилига айланади. ЖССТнинг 886 миллион инсоннинг сифатсиз озиқ-овқатдан хасталанаётгани ҳақидаги огоҳлантириши айнан мана шу зарарнинг кўлами қанчалик даҳшатли эканини исботлайди.
Глобал муаммоларга қарши курашда дунё тажрибаси шуни кўрсатадики, ривожланган давлатлар озиқ-овқат занжирини «даладан дастурхонгача» тамойили асосида қатъий назорат қилиш тизимини йўлга қўйган. Масалан, Европа Иттифоқи мамлакатларида маҳсулот таркибидаги ҳар бир кимёвий модданинг меъёри микрограммгача текширилади ва хавф аниқланган заҳоти бутун бошли маҳсулот партиялари бозорлардан чақириб олинади. Бироқ бутун дунё бўйича асосий муаммо сифатида ривожланаётган давлатларда санитария назоратининг сустлиги, совуткичли омборхоналар ва ташиш тизимининг етишмаслиги ҳамда аҳолининг овқатланиш маданияти ва гигиена қоидалари ҳақидаги тушунчаси пастлигича қолаётгани кузатилмоқда.
Мазкур яширин эпидемиянинг энг мақбул ечими сифатида давлат ва жамият бирдек ҳаракат қилиши лозим бўлади. Биринчи навбатда, озиқ-овқат маҳсулотларини ишлаб чиқариш ва сотиш устидан лаборатория назоратини кучайтириш, мажбурий сертификатлаш тизимини шаффофлаштириш талаб этилади. Шу билан бирга, ҳар бир истеъмолчи таом тайёрлаш, сақлаш ва харид қилишда оддий гигиена қоидаларига риоя этиши — қўлларни тез-тез ювиши, хом гўшт ва пишган таомларни алоҳида сақлаши, маҳсулотларни юқори ҳароратда тўлиқ пишириши ва муддати ўтган егуликлардан воз кечиши шарт. Фақатгина тизимли назорат ва юқори шахсий масъулият уйғунлашгандагина, биз дастурхонимизни хавфдан холи қилиб, келажак авлод, айниқса, энг заиф қатлам бўлган фарзандларимиз соғлиғини асраб қола оламиз.
Моҳигул Қосимова,
ЎзА
