Мустақилликнинг 35 йиллиги: бюрократиядан холи бизнес ва янгиланган тафаккур мевалари
Сўнгги ўн йилликда Ўзбекистонда тадбиркорлик муҳити тубдан ўзгарди. Бу борадаги энг катта бурилиш тадбиркорлар ва инвесторлар руҳиятидаги қўрқув, хавотир ва эртанги кунга бўлган ишончсизликнинг барҳам топгани бўлди. Илгари сармоядор ўз капиталини кўрсатиш, фаолиятини кенгайтиришдан чўчиган бўлса, бугун бизнес эгаси давлатни ўзига тўсиқ эмас, балки ишончли ҳамкор ва ҳимоячи сифатида кўрмоқда.
Жумладан, валюта бозорининг эркинлаштирилиши, мулк дахлсизлигининг конституциявий даражада мустаҳкамланиши тадбиркорлар психологиясидаги тўсиқни олиб ташлади. Шу билан бирга, йиллар давомида тадбиркорлик ривожига ғов бўлиб келган ортиқча босим, мажбурий режалаштириш ва бюрократик қоғозбозлик тизимига чек қўйилди. Назорат органларининг асоссиз текширувларига эълон қилинган мораторийлар, 100 дан ортиқ лицензия ва рухсатномаларнинг бекор қилиниши ҳамда давлат хизматларининг рақамлаштирилиб, “сукут – розилик” тамойилига ўтказилиши бизнесни ортиқча дахмазалардан халос этди.
Барчага маълум, бундан беш йил олдин Президентимиз ташаббуси билан давлат раҳбари ва тадбиркорлар ўртасида тўғридан-тўғри очиқ мулоқот ўтказиш тизими йўлга қўйилган эди. Бу эзгу анъана қисқа муддат ичида ўз мураккаб ечимларини кутиб ётган тизимли муаммоларни бартараф этишнинг беқиёс механизмига айланди. Илгари тадбиркорлар ўз фаолиятида турли бюрократик тўсиқлар, асоссиз текширувлар ва ресурслар етишмовчилигига дуч келган бўлса, бугун уларнинг муаммолари бевосита давлат даражасида тингланмоқда ва амалий ечим топмоқда.
Ушбу очиқ мулоқот тизими йўлга қўйилганидан буён ўтган давр мобайнида бизнес ривожи йўлида ғов бўлиб турган минглаб тўсиқлар олиб ташланди. Бунинг ҳуқуқий кафолати сифатида 84 та қонун, 861 та Президент фармони ва қарори қабул қилинди. Ушбу салмоқли ҳужжатлар шунчаки қоғоздаги ислоҳот эмас, балки тадбиркорларнинг кундалик фаолиятини енгиллаштирган, уларга янги имкониятлар ва эркинликлар эшигини очган реал енгилликлардир.
Шу ўринда айтиб ўтиш жоизки, бизнесни қўллаб-қувватлашдан кўзланган бош мақсад мамлакатимизда яшаётган ҳар бир инсоннинг, ҳар бир оиланинг турмуш даражасини яхшилашдир. Сўнгги беш йилда бизнес учун ажратилган кредит портфели қарийб 3 карра кўпайиб, 450 триллион сўмга етказилди. Шунингдек, тадбиркорлар 650 триллион сўмлик солиқ ва божхона имтиёзларидан фойдаланди. Бу маблағларнинг бизнес ихтиёрида қолиши янги лойиҳаларга, янги иш ўринларига йўналтирилиб, янада кўпроқ аҳоли турмуш фаровонлигини юксалтиришга хизмат қилгани билан янада аҳамиятлидир.
Президентимиз навбатдаги очиқ мулоқотда таъкидлаганларидек, бугун ўзбек тадбиркорлари оддий “бизнесни бошлаш” босқичидан ўтиб, “капитални кўпайтириш”, фаолиятни кенгайтириш ва юқори технологияларни жорий этиш босқичига қадам қўйди. Беш йил ичида корхоналарнинг асосий капиталга киритган инвестициялари ҳажми 3 баробарга ошиб, 363 триллион сўмга етди. Бу мамлакатимизда ишлаб чиқариш ва хизмат кўрсатиш соҳасининг сифат жиҳатидан буткул янги даражага кўтарилаётганидан далолат беради.
Шу билан бирга, ҳудудларнинг саноат салоҳияти кескин ортиб бормоқда. Сўнгги йилларда саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажми 100 миллион доллардан ошган туманлар сони 66 тадан 116 тага кўпайди. IT-технологиялар, финтех ва замонавий сервис тармоқларининг жадал ривожланиши ҳисобига кўрсатилган хизматлар ҳажми 1 триллион сўмлик маррадан ошган туманлар сони 41 тадан 152 тага етди. Дунёнинг етакчи маркетплейслари билан бевосита ҳамкорлик қилаётган корхоналаримиз сони 3,5 мингтага етгани эса маҳсулотларимизнинг жаҳон бозорига кириб бориш кўлами кенгаяётганини кўрсатади.
Жамиятдаги энг катта ижобий ўзгаришлардан яна бири бу – тадбиркорликнинг маҳалла даражасигача кириб борганидир. Ўз бизнесини маҳаллада кичик фаолиятдан бошлаб, бугун республика бўйлаб ўнлаб филиалларга эга бўлган тадбиркорлар сони 550 тадан, миллий бренд яратган ташаббускорлар эса 300 тадан ошди. Мис, олтин, металл прокат, полиэтилен, ПВХ ва каолин каби хом ашё ресурсларининг очиқ ва тенг шароитларда таклиф этилиши электротехника, қурилиш материаллари, фармацевтика, тўқимачилик ва мебелсозлик соҳалари ривожланишни янада тезлаштирди.
Шунингдек, “BYD”, “ADM Jizzakh”, “Sirdaryo Asaka Motors” каби замонавий автомобилсозлик ва муқобил энергетика заводларининг ишга туширилиши мамлакатимизга янги компетенциялар, юқори технологиялар ва минглаб юқори маошли иш ўринларини олиб келди. Бу эса оддий оилалар фарзандларининг ўз юртида замонавий мутахассисликни эгаллаши ва муносиб даромад олишига замин яратмоқда.
Энг муҳими, Президентимиз очиқ мулоқот давомида тадбиркорлар томонидан кўтарилган долзарб масалалар ва таклифлар асосида миллий иқтисодиётни янада юксалтиришга қаратилган 5 та асосий йўналишни ва муҳим ташаббусларни эълон қилди.
Жумладан, эндиликда бизнеснинг ҳар бир босқичига мос келувчи комплекс экотизим яратилади. Янги бизнес бошловчилар учун “Бизнес старт”, фаолиятини кенгайтираётганларга “Бизнес лифт” ва йирик ўсиш босқичига ўтаётганларга “Бизнес юксалиш” дастурлари амалиётга жорий этилади. “Бизнес старт” доирасида сунъий интеллект ёрдамида лойиҳа, кредит ҳужжатлари ва ҳисобот юритиш ўргатилиб, 100 миллиард сўм ажратилади ҳамда 200 миллион сўмгача гаровсиз кредитлар берилади.
Давлат активларини сотиб олишда аванс тўлови 30 фоиздан 15 фоизга туширилади, 6 ойда тўлиқ тўлаганларга 25 фоиз чегирма берилади. Сумманинг ярмини тўлаган тадбиркор қолганини 7 йилда фоизсиз бўлиб тўлаши мумкин. Энг муҳими, аукционда ер сотиб олган тадбиркорлар қурилишни бошлаш учун ойлаб ҳужжат йиғиб юрмайди – ҳокимлар ерни “тайёр пакет” шаклида сотувга чиқаради.
Шунингдек, Навоий, Жиззах, Наманган, Ургут ва Ҳазорасп каби махсус иқтисодий зоналарда “Бонд саноат зоналари” ташкил этилиб, уларга олиб кириладиган хом ашё ва бутловчи қисмлар барча солиқ ва божхона тўловларидан озод қилинади. Инфратузилмага эга тайёр бинолар ажратиш учун 50 миллион доллар йўналтирилади.
Шу билан бирга, “10 минг корхона учун – сунъий интеллект ҳамкор” дастури ишга туширилади. Корхоналарга сунъий интеллектни жорий қилиш харажатларининг 50 фоизи давлат томонидан қоплаб берилади, дастурнинг биринчи босқичига 100 миллион доллар ажратилади. Хусусий секторни капитал бозорига олиб чиқиш учун йилига даромади 1 триллион сўмдан юқори бўлган 50 та корхона танлаб олиниб, уларни халқаро IPOга тайёрлаш ва ҳисоботларини халқаро стандартларга мослаштириш харажатларининг ярми қоплаб берилади.
Қолаверса, ташқи бозорга чиқишнинг сифат жиҳатидан янги “Экспорт навигатор” тизими йўлга қўйилади. Экспортчиларни қўллаб-қувватлашга камида 1 миллиард доллар йўналтирилади.
Якуний ва муҳим ташаббус – кичик бизнесда инсон соғлиғи ва бошқалар манфаатига зарар етказиш билан боғлиқ бўлмаган ҳар қандай текширишлар учун 3 йил муддатга мораторий эълон қилинди. Барча турдаги жарималар миқдори ўртача икки баробар камайтирилади. Давлат ва тадбиркор ўртасидаги низоларда “Тадбиркорнинг ҳақлилик презумпцияси” ҳамда “Биринчи хато учун огоҳлантириш” тамойиллари жорий этилади. Биринчи бор хато қилган ва зарар етказмаган тадбиркорга камчиликни бартараф этиш учун 10 кун берилади ва у жаримага тортилмайди. 30 дан ортиқ фаолият тури бўйича лицензия ва рухсатномалар бекор қилинади, 50 фоиз давлат хизматлари “сукут – розлик” тамойилига ўтказилади.
Хулоса қилиб айтганда, миллий мустақиллигимизнинг энг катта ютуғи ва бебаҳо неъмати – бу юртимизда эркин яшаш, меҳнат қилиш ва келажагимизни ўз қўлимиз билан барпо этиш имкониятидир. Мустақиллик берган бу улуғ ҳуқуқ бугун тадбиркорлик ҳаракати тимсолида ўзининг реал амалий ифодасини топмоқда.
Аслиддин НУРИДУЛЛАЕВ,
Ўзбекистон Республикаси Жамоат
хавфсизлиги университети кафедра бошлиғи, юридик фанлар доктори, доцент.
ЎзА
