Кўринмас хавфга – кўринадиган чора: Қашқадарёда гепатит профилактикаси
Баъзан инсон саломатлигига таҳдид солаётган хавф кўзга кўринмайди. У эшик қоқиб келмайди, огоҳлантирмайди. Аммо оддий гигиена қоидаларига риоя қилинмаслиги, профилактикага бепарволик ёки “бошқалар касал бўлса, кўрамиз” деган муносабат ортидан юқумли касаллик кенг тарқалиши мумкин. Бугун Қашқадарё вилоятида вирусли гепатит А билан боғлиқ вазият ана шундай эътиборни талаб қилмоқда. Тиббиёт мутахассисларининг таъкидлашича, вирусли гепатитнинг барча турлари инсон саломатлиги учун жиддий хавф туғдиради. Айниқса, касалликка ўз вақтида ташхис қўйилмаса ва зарур даво чоралари кўрилмаса, жигар фаолияти бузилиши билан боғлиқ оғир асоратлар юзага келиши мумкин. Гепатит А эса асосан болалар ўртасида тарқалиши билан ажралиб туради.
Рақамлар нимадан дарак бермоқда?
2026 йилнинг биринчи ярмида Қашқадарё вилоятида вирусли гепатит Анинг 1617 та ҳолати қайд этилган. Бу 2025 йилнинг мос давридаги 1458 та ҳолатга нисбатан 9,8 фоиз кўп.
Эътиборлиси, касалланганларнинг 1503 нафари, яъни 93,4 фоизи 14 ёшгача бўлган болалардир.
Демак, бу ерда гап шунчаки касаллик кўрсаткичининг ўсиши ҳақида эмас. Масаланинг энг ташвишли жиҳати инфекция асосан болалар орасида тарқалаётганидир.
Ҳисобот даврида гепатит А 70 нафар мактабгача таълим ташкилоти тарбияланувчиси, 455 нафар мактаб ўқувчиси ва 1027 нафар уюшмаган боғча ёшидаги болада аниқланган.
Бу рақамлар яна бир муҳим масалани кун тартибига олиб чиқади: уюшмаган болалар билан профилактик ишларни қандай кучайтириш мумкин?
Чунки мактаб ёки боғчага қатнайдиган болалар билан тушунтириш, тиббий назорат ва профилактик тадбирларни ташкил этиш нисбатан осон. Аммо уюшмаган, яъни мактабгача таълим ташкилотларига қамраб олинмаган болаларни эмлаш ва уларнинг ота-оналари билан ишлаш алоҳида ёндашувни талаб қилади.
Касалланиш айрим ҳудудларда янада юқори суръатда ўсгани эса муаммонинг маҳаллий даражада чуқурроқ ўрганилишини тақозо этмоқда. Жумладан, Қамаши туманида ўсиш 3,9 баробарни, Шаҳрисабз шаҳрида 2,6 баробарни ташкил этган. Кўкдала, Китоб, Нишон, Қарши тумани, Қарши шаҳри, Яккабоғ ва Чироқчида ҳам ўсиш кузатилган.
Шундай экан, ҳар бир ҳудудда касалликнинг кўпайишига сабаб бўлаётган омилларни алоҳида таҳлил қилиш зарур. Чунки эпидемиологияда умумий рақамнинг ўзи эмас, унинг ортида турган сабаб муҳим.
Эмлашга муносабат ўзгариши керак
Мутахассисларнинг айтишича, гепатит А га қарши курашда энг самарали усуллардан бири — вакцинация.
2026 йилнинг биринчи олти ойида вилоятда 16 минг 995 нафар бола ота-оналар маблағи ҳисобидан гепатит А га қарши эмланган.
Бу, албатта, муайян иш қилинганидан далолат. Аммо касаллик билан боғлиқ кўрсаткичлар шуни кўрсатмоқдаки, профилактика ишларини янада кучайтириш зарур.
Бу ерда энг катта муаммолардан бири – аҳолининг эмлашга муносабати.
Кўп ҳолларда ота-оналар фарзандини касалликдан олдин эмлатишдан кўра, атрофида кимдир касалланганидан кейин бу ҳақда жиддий ўйлай бошлайди. Ваҳоланки, тиббиётда профилактиканинг асосий тамойили касалликни кутиб ўтирмасликдир.
Кўкдала туманидаги Уймовут оилавий поликлиникасидаги ҳолат ҳам буни яққол кўрсатади.
– Туманимизда аҳоли қарийб 200 минг нафар. Уймовут оилавий поликлиникасига 31 минг 200 нафар аҳоли бириктирилган. Туманда ўтган йили 157 нафар фуқарода гепатит А аниқланган бўлса, жорий йилнинг олти ойида бу кўрсаткич 254 нафарга етди, – дейди туман эпидемиологи Отажон Диёров.
Мутахассиснинг таъкидлашича, аҳоли кўп ва хонадонлар тарқоқ жойлашгани профилактик тушунтириш ишларини янада тизимли олиб боришни талаб қилади.
Энг ачинарлиси, айрим ота-оналар эмлаш масаласига фақат фарзанди ёки қўшнисининг фарзанди касалланганидан кейингина жиддий ёндашмоқда.
Аслида эса вакцинациянинг моҳияти ҳам шунда – касаллик эшик қоқиб келганидан кейин эмас, ундан олдин чора кўриш.
[gallery-30819]
Эмлашнинг пуллик экани ҳам таъсир қилмоқда
Уймовут маҳалласида аҳоли билан ишлаётган патронаж ҳамшираларнинг фикри ҳам эътиборга молик.
15 йиллик тажрибага эга патронаж ҳамшира Режаб Мирзаева 152 та хонадондаги 1116 нафар аҳолига хизмат кўрсатади. Унинг айтишича, хонадонларга режа асосида кириб, аҳолига юқумли касалликлар, уларнинг олдини олиш ва эмлашнинг аҳамияти ҳақида тушунтиришлар бериб борилади.
Бироқ тушунтиришнинг ўзи етарли эмас.
30 йиллик иш тажрибасига эга патронаж ҳамшира Шарофат Рўзиеванинг таъкидлашича, айрим оилаларда эмлашнинг пуллик экани ҳам ота-оналарнинг қарор қабул қилишига таъсир қилмоқда. Айримлар эса атрофида касаллик қайд этилмагунча вакцинацияга жиддий аҳамият бермайди.
Демак, бу ерда тиббий тушунтиришдан ташқари, иқтисодий омил ҳам бор.
Ота-онанинг “бугун пул сарфламай турай, болам касал бўлмаса бўлди” деган қараши кейинчалик кўпроқ харажат ва ташвишга сабаб бўлиши мумкин. Шу боис профилактика харажатини оддий сарф эмас, фарзанд саломатлигига қилинган сармоя сифатида тушуниш керак.
Ижтимоий ҳимоя ва профилактика бир нуқтада туташмоқда
Муаммонинг муҳим жиҳатларидан бири шундаки, эмлаш имконияти ҳар бир оилада бир хил эмас.
Шуни инобатга олган ҳолда вилоят ҳокимининг 2026 йил 13 майдаги қарори билан 2026–2027 йилларга мўлжалланган вирусли гепатит А билан касалланишни камайтириш бўйича қўшма чора-тадбирлар режаси тасдиқланган.
Унга мувофиқ, маҳаллалар ва хонадонларда аҳоли ўртасида эмлашнинг аҳамиятини тушунтириш, айниқса, уюшмаган болаларни ихтиёрий эмлашга жалб этишга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Шунингдек, вилоят эпидемияга қарши курашиш фавқулодда комиссиясининг қарори асосида ижтимоий ҳимояга муҳтож оилалардаги 14 ёшгача бўлган болаларни маҳаллий бюджет маблағлари ҳисобидан эмлаш ишлари ташкил этилмоқда.
Айни пайтда кам таъминланган оилалардаги 2911 нафар, “Аёллар дафтари”га киритилган оилалардаги 1772 нафар ҳамда ногиронлиги бўлган 2507 нафар болани, жами 7190 нафар болани гепатит А га қарши эмлаш бўйича ташкилий ишлар олиб борилмоқда.
Бу ёндашув муҳим. Чунки юқумли касалликнинг тарқалиши фақат бир оиланинг муаммоси эмас. Бир хонадонда бошланган касаллик бошқа хонадонларга, мактаб ёки боғча жамоасига ҳам таъсир қилиши мумкин.
Шу маънода, ижтимоий ҳимояга муҳтож болаларни профилактик эмлаш билан қамраб олиш нафақат уларнинг, балки бутун жамоанинг саломатлигини муҳофаза қилишга хизмат қилади.
Касалликни даволашдан кўра, унинг олдини олиш осон
Санитария-эпидемиологик қўмита вилоят бошқармаси эпидемиологи Руҳиддин Сайфиевнинг таъкидлашича, вирусли гепатит А асосан 3-14 ёшдаги болаларда учрайди. Касаллик ўткир инфекциядан кейин иммунитет шаклланиши билан якунланади ва аксарият ҳолларда 1-1,5 ой ичида бемор тўлиқ соғайиб кетади. Гепатит А сурункали шаклга ўтмайди.
Бироқ бу касалликка бепарво қараш мумкин дегани эмас.
Чунки ҳар қандай юқумли касаллик инсоннинг кундалик ҳаётига таъсир қилади. Боланинг даволаниши, мактаб ёки боғчадан вақтинча четлатилиши, оила аъзоларининг тиббий назорати – буларнинг барчаси нафақат оила, балки жамият учун ҳам қўшимча юкдир.
Шунинг учун мутахассислар шахсий гигиена қоидаларига қатъий риоя қилиш, қўлларни совун билан тез-тез ювиш, хавфсиз ичимлик сувидан фойдаланиш, мева-сабзавотларни яхшилаб ювиш, озиқ-овқатни тўғри тайёрлаш ва сақлашни тавсия қилмоқда.
Касаллик аниқланган ҳолатларда бемор билан мулоқотда бўлган шахсларни 35 кун тиббий кузатувга олиш ҳам инфекция тарқалишининг олдини олишда муҳим.
Бироқ буларнинг барчасини бир нуқта бирлаштиради – профилактика.
Энг катта вазифа – касалликни кутиб ўтирмаслик
Қашқадарёдаги бугунги вазиятдан чиқариладиган асосий хулоса шуки, гепатит А билан курашиш фақат тиббиёт ходимларининг вазифаси эмас.
Ота-она боласини эмлатишга масъул. Патронаж ҳамшира хонадонма-хонадон тушунтириш олиб бориши керак. Маҳалла уюшмаган болаларни аниқлаб, профилактик тадбирларга жалб этишда кўмаклашиши зарур. Тиббиёт муассасалари эса аҳолига эмлаш имкониятлари ва унинг аҳамияти ҳақида аниқ маълумот бериб бориши лозим.
Айниқса, касалланиш юқори бўлган ҳудудларда профилактика ишларини умумий тарғибот билан чеклаб қўймасдан, ҳар бир маҳалла, ҳар бир оила бўйича ташкил этиш самарадорликни оширади.
Зеро, бола касал бўлганидан кейин уни даволаш муҳим. Аммо ундан ҳам муҳимроғи – унинг касал бўлишининг олдини олиш.
Бугун эмлашдан воз кечиш ёки уни кейинга қолдириш арзимасдек кўриниши мумкин. Аммо эртага унинг оқибати анча қимматга тушиши эҳтимолдан холи эмас.
Шу боис гепатит А га қарши курашда асосий мақсад рақамларни камайтириш эмас, касалликни келтириб чиқарадиган сабабларни бартараф этиш ва одамларда профилактика маданиятини шакллантиришдан иборат бўлиши керак.
Ўлмас Баротов, Жамшид Норқобилов (сурат), ЎзА мухбирлари
