Экологик экспертизада масъулият кучайтирилди: хулосадан кейин ҳам назорат бор
Атроф-муҳитга таъсирни баҳолаш тизимидаги ўзгаришлар экологик хавфларни аниқлаш, лойиҳалар сифатини ошириш ва жамоатчилик назоратини кучайтиришга қаратилган. Эндиликда нафақат режалаштирилаётган фаолиятнинг табиатга таъсири, балки экологик экспертиза хулосасида белгиланган талабларнинг амалда бажарилиши ҳам муҳим аҳамият касб этади.
Шунингдек, давлат ва ҳудудларни ривожлантиришга оид стратегик ҳужжатлар ҳам экологик баҳолашдан ўтказилади.
Аслида атроф-муҳитга таъсирни баҳолаш нима?
Ушбу тушунча мўлжалланилаётган ва режалаштирилаётган ёки амалга оширилаётган хўжалик фаолиятининг ҳамда бошқа фаолиятнинг атроф-муҳитга таъсири хусусиятларини ва даражасини, унинг эҳтимолий экологик оқибатларини аниқлашга ҳамда атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш чора-тадбирларини ишлаб чиқишга қаратилган тартиб-таомилдир.
Маълумки, Вазирлар Маҳкамасининг 2026 йил 11 майдаги тегишли қарори билан атроф-муҳитга таъсирни баҳолашнинг янги механизмлари жорий этилди.
“Давлат экологик экспертизаси маркази” етакчи эколог эксперти Дониёр Ниязов билан суҳбатда тақдим этилган маълумотларга кўра, янги тартибга асосан, давлат экологик экспертизаси билан боғлиқ хизматлар Ягона интерактив давлат хизматлари портали орқали кўрсатилади. Бу буюртмачилар учун мурожаат қилиш жараёнини соддалаштириш, идоралараро маълумот алмашинувини тезлаштириш ва шаффофликни ошириш имконини беради. Яна бир муҳим ўзгариш — фаолият турларининг атроф-муҳитга таъсир кўрсатиш даражаси бўйича таснифидир. Аввал тўрт тоифадан иборат бўлган тизим янги тартибда уч тоифага ажратилди. Бу лойиҳанинг қайси тоифага мансублигини аниқлашни осонлаштириш ва ортиқча маъмурий мураккабликларни камайтиришга хизмат қилади.
Давлат экологик экспертизасини ўтказиш муддатлари ҳам қайта белгиланди, дейди Дониёр Ниязов.- Аввалги тартибда улар фаолият тоифасига қараб 5 кундан 20 календарь кунгача бўлган бўлса, янги тартибда 15 кундан 25 иш кунигача этиб белгиланди. Бунда муддатларни ҳисоблашда дам олиш кунлари инобатга олинмайди. Бироқ рақамлаштириш ва тартибларни аниқлаштириш билан иш тугамайди. Экспертиза хулосасининг сифати, аввало, уни тайёрлаётган мутахассиснинг билими ва масъулиятига боғлиқ. Шу боис “эколог-эксперт”ларга олий маълумот, камида уч йиллик узлуксиз иш стажи ва мажбурий аттестациядан ўтиш каби талаблар белгиланди. Лойиҳа ҳужжатларининг ҳаққонийлиги учун эса буюртмачи билан бир қаторда лойиҳачи ҳам солидар жавобгар бўлади.
Энг муҳими, экологик экспертиза хулосаси берилгандан кейинги назорат механизми ҳам кучайтирилмоқда. Буюртмачи ҳар чоракда хулосада белгиланган талабларнинг бажарилиши юзасидан ваколатли давлат органига ҳисобот тақдим этиши лозим. Бу экологик талабларнинг ҳужжатларда қайд этилиши билангина чекланиб қолмасдан, амалда бажарилишини назорат қилиш имконини беради.
Хўш, лойиҳа табиатга қанчалик таъсир қилади?
Мутахассисга кўра, янги механизмларнинг яна бир муҳим жиҳати — атроф-муҳитга таъсирни баҳолаш жараёнининг алоҳида босқичларга ажратилганидир.Аввалги тартибда асосий эътибор давлат экологик экспертизасига тақдим этиладиган материалларни тайёрлаш ва кўриб чиқишга қаратилган эди. Энди эса атроф-муҳитга таъсирни баҳолашнинг ўзи ҳам алоҳида низом асосида тартибга солинади.
Жумладан, скрининг босқичида режалаштирилаётган фаолият учун атроф-муҳитга таъсирни баҳолаш зарурлиги аниқланади. Скопинг босқичида эса баҳолашнинг қамрови, ўрганилиши лозим бўлган экологик масалалар ва таъсир омиллари белгиланади. Бу ёндашув ҳар қандай лойиҳага бир хил талаб қўйиш ўрнига, унинг эҳтимолий хавфи ва таъсир кўламига қараб баҳолаш имконини яратади. Натижада, кичик хавфли фаолият турлари учун ортиқча харажатларнинг олди олиниши, жиддий экологик хавф туғдириши мумкин бўлган лойиҳалар эса чуқурроқ таҳлил қилиниши кўзда тутилган. Шу билан бирга, баҳолашда углерод кўрсаткичлари, жумладан, иссиқхона газлари чиқиндилари ва углерод изини аниқлаш ҳамда уларни камайтириш чораларини кўриб чиқиш талаблари жорий этилмоқда. Бундан ташқари, лойиҳанинг атроф-муҳитга таъсири фақат унинг ўз доирасида баҳоланмайди. Кумулятив таъсирни ҳисобга олиш орқали бир ҳудуддаги мавжуд ва режалаштирилаётган объектларнинг биргаликдаги экологик юкламаси ҳам ўрганилади.
Энг мақбул мавжуд технологияларни ҳисобга олиш талаби эса салбий таъсирни камайтиришга хизмат қилувчи замонавий ечимларни қўллашга йўналтирилган. Бу, айниқса, саноат корхоналари жамланган, қурилиш жадал кечаётган ва табиий ресурсларга босим ортаётган ҳудудларда муҳим аҳамиятга эга.
Экологик қарорлар фақат мутахассислар ва давлат идоралари доирасида қабул қилиниши билан чекланмаслиги керак. Чунки муайян лойиҳа таъсирини, энг аввало, унинг атрофида яшайдиган аҳоли ҳис қилиши мумкин. Янги тартибда жамоатчилик эшитувларини ўтказиш заруратини фаолият тоифасидан қатъи назар, аниқ мезонлар асосида белгилаш механизми жорий этилди. Бу аҳоли манфаатларига таъсир қилиши мумкин бўлган лойиҳаларни муҳокама қилиш имкониятларини кенгайтиради. Эшитувларнинг мазмуни ҳам ўзгаради. Энди лойиҳани оддий кўпчилик овози билан қўллаб-қувватлаш ёки рад этишдан кўра, манфаатдор томонларнинг асосланган фикр-мулоҳазалари, таклифлари ва эътирозларини баҳолаш материалларида инобатга олишга эътибор қаратилади.
Давлат экологик экспертизаси жараёнида асосли эътирозлар ва бартараф этилмаган камчиликлар лойиҳани рад этиш учун асос бўлиши мумкин. Демак, жамоатчилик фикри шунчаки баённома учун қайд этиладиган мулоҳаза эмас, балки қарор қабул қилиш жараёнида аҳамиятга эга бўлган омилга айланади. Яна бир янгилик — жамоат экологик экспертизаси институтининг алоҳида ҳуқуқий механизм сифатида жорий этилишидир. Энди нодавлат нотижорат ташкилотлари ва фуқаролар тегишли фаолиятнинг экологик жиҳатларини мустақил ўрганиш ташаббуси билан чиқиши мумкин. Белгиланган тартибга мувофиқ, ташаббускор объект жойлашган ҳудуддаги туман ёки шаҳар ҳокимлигига мурожаат қилади. Мустақил эксперт комиссияси тузилиб, экспертиза тасдиқланган дастур асосида 25 иш кунидан ошмаган муддатда ўтказилади. Якунда тайёрланган хулоса тегишли давлат органларига тақдим этилади. Бу механизм давлат экологик экспертизасини жамоатчилик нуқтаи назаридан қўшимча баҳолаш, экологик масалаларда фуқаролик жамияти иштирокини кучайтириш учун ҳуқуқий асос яратади.
Экологик баҳолаш натижаси кўп жиҳатдан лойиҳа ҳужжатларини тайёрлаётган мутахассисларнинг малакасига боғлиқ. Шу сабабли янги қарорда лойиҳа ишлаб чиқувчилар фаолиятини ташкил этиш ва баҳолашга доир талаблар ҳам белгиланган.
Жумладан, атроф-муҳитга таъсирни баҳолаш материалларини ишлаб чиқувчи ташкилотлар камида икки нафар малака сертификатига эга мутахассисга эга бўлиши керак. Уларнинг фаолияти ҳужжатлар сифати, экспертиза натижалари ва қонунчилик талабларига риоя этилиши каби мезонлар асосида баҳоланади. Рейтинг натижаларига кўра, ишлаб чиқувчилар “яшил”, “кўк” ва “сариқ” тоифаларга ажратилади. Уларнинг рейтинги ва фаолияти ҳақидаги маълумотлар реестрга киритилиб, расмий веб-сайтда эълон қилиб борилади.
Шунингдек, экологик экспертиза объектлари учун лойиҳа ҳужжатларини ишлаб чиқиш ҳуқуқини берувчи малака сертификатини олиш тартиби ҳам белгиланган. Бунинг учун номзод экология соҳасида олий маълумот ва камида уч йиллик иш стажига эга бўлиши, малака ошириш курсини тугатиши ҳамда 50 саволдан иборат тест имтиҳонида камида 70 фоиз натижа кўрсатиши лозим. Бундай ёндашув соҳада ягона профессионал талабларни шакллантириш, сифатсиз ҳужжатлар тайёрланишининг олдини олиш ва буюртмачиларга ишончли мутахассисларни танлаш имконини беришга қаратилган.
Аввал экологик экспертиза асосан алоҳида лойиҳалар ва объектлар даражасида амалга оширилган бўлса, энди давлат дастурлари, концепциялар, ҳудудларни ривожлантириш схемалари ва бошқа стратегик режалаштириш ҳужжатларининг атроф-муҳитга эҳтимолий таъсирини ҳам олдиндан баҳолаш назарда тутилган.
Батафсил маълумотлар қуйидаги ҳаволада.
Муҳайё Тошқораева ёзиб олди,
ЎзА
