Дунё глобал миқёсда ядро энергиясига қайтадими?
Украинадаги Чернобиль ва Япониядаги Фукусима атом электр станциялари фалокати саноат ривожланишини узоқ вақт давомида секинлаштирган бўлса-да, бугун яна бир бор энергия инқирози ва геосиёсий беқарорлик ҳукм сураётган бир шароитда АЭСлар кам углеродли энергиянинг асосий манбаи сифатида кўриляпти.
Чернобиль фалокатидан қирқ йил ўтгач, ядро энергияси яна жадал ривожланмоқда ва глобал уйғониш даврини бошдан кечирмоқда, дейилади “Associated Press” яқинда эълон қилган мақолада.
Халқаро энергетика агентлиги (ХЭА) маълумотига кўра, айни пайт бутун дунё бўйлаб 400 дан зиёд реактор ишлаяпти, тахминан 70 шундай мажмуа барпо этилмоқда. Ядро энергияси аллақачон дунё электр энергиясининг тахминан 10 фоизини таъминлаяпти. ХЭА президенти Фотиҳ Бирол таъкидлаганидек, “ядро энергияси Шимолий ва Жанубий Америка, шунингдек Европа ва Осиёда жадал тикланади”.
Америка Қўшма Штатлари ва Хитой соҳани ривожлантиришда айниқса фаол. Вашингтон 94 реакторни бошқариб, 2050 йилгача мавжуд қувватни тўрт баробар оширишни режалаштирган. Ҳозир тахминан 40 та янги реактор қураётган Хитой эса соҳада глобал етакчига айланишни мақсад қилган.
– Дунё ядро энергиясисиз саноат ва сунъий интеллектни ривожлантира олмайди, – дейди АҚШ Давлат котиби ўринбосари Томас Ди Нанно.
Таъкидлаш жоиз, Европада Россия – Украина уруши ва ёнилғи импортига қарамлик билан боғлиқ ҳолатдан сўнг ядро энергиясига муносабат қайта кўриб чиқилмоқда. Европа Комиссияси президенти Урсула фон дер Ляйен ядро энергетикасидан воз кечиш “стратегик хато” эканини тан олиб, “сўнгги йилларда ядро энергияси глобал миқёсда қайта тикланаётганини кўрдик”, деган.
Россия ҳам чет элда реакторлар қуриш ва технология экспортини кенгайтириш орқали мавқеини мустаҳкамламоқда. Электр токининг қарийб 70 фоизини шу йўл билан олаётган Францияда эса АЭС қуввати саноатда етакчи бўлиб қолмоқда.
Маълумки, Европа саноати етакчиларидан бири ҳисобланган Германия ядро энергиясидан бутунлай воз кечиб, 2023 йил сўнгги реакторни ёпган эди. Бунга Япониядаги “Фукусима-1” АЭСдаги ҳалокат сабаб бўлди. 2022 йил мамлакатда фақат уч АЭС ишлаган. Россия газини босқичма-босқич тўхтатиш тўғрисидаги қарор туфайли фаолияти 2023 йил апрель ойи ўрталарига қадар узайтирилган ушбу мажмуалар кейинроқ фойдаланишдан чиқарилди. Бинобарин, куни кеча ГФР Канцлери Фридрих Мерц биринчи маҳаллий термоядровий реакторни ишга тушириш режасини очиқлади.
Таъкидланишича, Германия ҳукумати дунёдаги биринчи тижорат термоядровий реакторини ишга тушириш учун 2029 йилга қадар 1,7 миллиард евродан ортиқ маблағ ажратишни кўзда тутувчи “Термоядровий ҳаракатлар режаси”ни тасдиқлаган.
– Федерал ҳукумат термоядровий энергияни юқори технологияли ривожланиш дастуримизга асосий технология сифатида киритиб, олдимизга мамлакатнинг илк реакторини ишга тушириш бўйича улкан мақсад қўйдик, – деди Мерц Ганновер ярмаркасига ташрифи чоғида.
Шунингдек, етакчи узоқ муддатда термоядровий технология асосида электр станциялари қуриш режалаштирилаётганини айтиб, мамлакат ушбу тадқиқот жараёнида аллақачон “мутлақ глобал элита” қаторига кирганини маълум қилди.
Хуллас, таъкидлаганидек, тортишув ва ўтмишдаги фалокатларга қарамай, ортиб бораётган талаб ва кам углеродли келажакка интилиш шароитида ядро энергияси яна бир бор айни йўналишдаги глобал сиёсатнинг асосий воситасига айланмоқда.
С.Раҳимов, ЎзА
