Sohibqiron saltanatining ma’naviy ustunlari

Dunyo tarixida buyuk saltanatlar faqatgina harbiy yurishlar orqali bunyod etilmagan. Har qanday qudratli davlatning zamirida mustahkam ma’naviy asos yotadi. Sohibqiron Amir Temur yuksaltirgan muazzam Turon mulki buning yorqin ifodasidir. Ulug‘ hukmdor davlat boshqaruvida chuqur tafakkur va keng mushohadaga tayangan.

Uning buyuk zafarlari ortida ilm va ruhoniyat ahlining beqiyos o‘rni bor. Sarkarda o‘zidan avval o‘tgan va o‘z davrida yashagan ulug‘ zotlarni g‘oyat qadrlagan. Bu munosabat shunchaki hurmat emas, balki oliy davlatchilik usuli edi. Millatning ruhiy quvvati aynan shunday ma’rifatli allomalar atrofida birlashgan.

1381-yilda ulkan tarixiy voqelik yuz berdi. Sohibqiron o‘z qo‘shini bilan Xuroson mulkiga yurish qildi. Bu safar davomida u shayx Zayniddin Tayobodiy bilan uchrashadi. Bu zot Xurosonning yirik allomasi va shayxulislomi sanalgan. Uchrashuv chog‘ida hukmdor ushbu mutafakkirga o‘zining yuksak ehtiromini izhor etadi. Shu kundan e’tiboran uni o‘ziga ulug‘ pir sifatida qabul qiladi. Amir Temur aynan shu donishmandning chorlovi bilan Hirot shahrini egallagan. Shaharning olinishi bu mo‘’tabar shaxs tomonidan ancha oldin bashorat qilingan edi. Ushbu xushxabar sarkardaning unga bo‘lgan ixlosini yanada oshirdi. Tarixiy bitiklarda shayx tomonidan hukmdorga bebaho tuhfa berilgani aytiladi. Bu oddiy sovg‘a emas, balki oliy hokimiyat tabiatini belgilovchi uzuk edi. Uzukka “Kuch – adolatda” degan mangu hikmat o‘yib yozilgan. Saltanatni mutlaq adolat bilan boshqarish buyuk imperiyaning uzoq yashashini ta’minladi. Shayx 1389-yilda olamdan o‘tgan. Biroq uzukdagi hikmat ulkan Turon mulkining asosiy qoidasiga aylandi.

Saltanatning ma’naviy tayanchlari faqat zamondosh allomalar bilan cheklanmagan. Buyuk hukmdor o‘zidan oldin yashab o‘tgan tabarruk zotlarni ham qattiq e’zozlagan. Turkiston mulkining shayxulmashoyixi Xoja Ahmad Yassaviy shularning eng peshqadamidir. 1397-yilning kuz oylarida muhim safar amalga oshirildi. Amir Temur Toshkent orqali Yassi shahriga yetib bordi. U yerda Xoja Ahmad Yassaviy mozorini cheksiz ehtirom bilan tavof qildi. Sharafuddin Ali Yazdiyning yozishicha, Sohibqiron ziyorat chog‘ida: “Bu aziz Muhammad Hanifa o‘g‘lonlaridin turur”, deya Yassaviyga o‘z hurmatini bildirgan. Ulug‘ amir bu qadamjo ustiga tengsiz imorat solishga qat’iy buyruq berdi. Me’morlar ko‘k bilan so‘zlashuvchi ulug‘vor va mahobatli gumbaz bunyod etdilar. Shuningdek, hukmdor Sulton Burhoniddin Qilich va Shayx Nuriddin Basir ruhlariga ham ta’zim qilgan. Qutbi Chahordahum laqabli bu zotlar millatning yirik ma’naviy ustunlari edi. Shayx Burhoniddin Sog‘arjiy va Shayx Safiuddin Yoqub Ardabiliylar ham mana shu ehtiromdan bahramand bo‘ldi. Sarkarda ularning har biriga bag‘ishlab alohida maqbaralar tikladi. Bundan tashqari, ularning avlodlarini davlat himoyasiga olib, muttasil e’zozlab keldi. 

Oliy davlatchilik tarixida muqaddas hokimiyat ramzlarining o‘rni nihoyatda beqiyosdir. 1370-yilda Termiz yaqinida buyuk tarixiy diydorlashuv yuz berdi. Amir Temur va Mir Sayyid Baraka ilk bor aynan shu makonda yuzma-yuz kelishdi. Birinchi uchrashuvdayoq shayx bo‘lajak Sohibqironga saltanatning oliy timsollarini taqdim qildi. U zafar va g‘alabalar ramzi sanalgan muqaddas nog‘ora hamda bayroqni sarkardaga tutqazdi. Bu mislsiz hodisa Turon zaminida yangi qudratli davlat paydo bo‘layotganining xushxabari edi. Shu lahzaning o‘zidayoq hukmdor o‘z piriga munosib va yuksak javob qaytardi. U Sayyid Barakaga hozirgi Afg‘oniston hududidagi Andxo‘y viloyatini iqto tarzida in’om etdi. Buyuk mutafakkir o‘z shogirdini davlat boshqaruvida va janglarda hech qachon yolg‘iz qoldirmadi. U Temurning Mozandaron va Dashti Qipchoqqa qarshi olib borgan og‘ir yurishlarida bevosita hamrohlik qildi. Ilm va harbiy qudratning bunday uyg‘unligi qo‘shinning yengilmas ruhini ta’minladi. Donishmand ustoz 1404-yilda vafot etdi. Shundan so‘ng u Samarqanddagi mashhur Amir Temur maqbarasida mangu qo‘nim topdi.

Amir Temur sulolasida ilm ahliga va ma’rifatga bo‘lgan cheksiz muhabbat avloddan avlodga o‘tgan. Sarkardaning otasi Amir Tarag‘ay Kesh shahrida yashab, 1360-yilda vafot etgan. Uning eng yaqin piri mashhur alloma Shamsiddin Kulol edi. Bu ulug‘ zot Temurbekning porloq kelajagi va buyuk sarkarda bo‘lishi haqidagi ilk bashoratni aytgan. Vaqt o‘tib tarix o‘z hukmini aytdi va bu bashorat to‘liq hayotiy haqiqatga aylandi. Ushbu voqealar hukmdor qalbida otasiga va uning ustoziga nisbatan ulkan ehtirom uyg‘otdi. 1373-yilda Sohibqiron Kesh shahriga tashrif buyurdi. U Shamsiddin Kulol qabri ustida mahobatli maqbara qurdirdi. So‘ngra otasining xokini o‘sha tabarruk maskanga munosib tarzda ko‘chirtirdi. Volidining jasadi pir qabrining qibla tomoniga katta hurmat bilan dafn etildi. Bu holat avlodlarning ota-bobolar va ularning ma’naviy ustozlari oldidagi tengsiz vafo namunasidir. Bunday oliyjanob ishlar butun jamiyat uchun ulkan ibrat vazifasini o‘tagan.

O‘zbek davlatchiligi tarixining tomirlari ming yillik teran qatlamlarga tutashadi. Ulug‘ Sohibqiron saroyidagi muhit faqatgina harbiy qudratdan iborat emasdi. Bu dargoh mustahkam tartib, chuqur adolat va ma’rifatning haqiqiy o‘chog‘i bo‘lgan. Tarixiy mutafakkirlarning buyuk xizmatlari oliy davlat tayanchini turli inqirozlardan asragan. Ular jamiyatda mustahkam tinchlik, ijtimoiy muvozanat va yuksalishni ta’minlovchi qutb vazifasini o‘tagan. Bugungi kunda ushbu shonli moziy sahifalarini chuqur o‘rganish barchamiz uchun muhimdir. Zero, buyuk ajdodlarning davlat boshqaruvidagi tajribasi hozirgi zamon uchun ham tengsiz maktab sanaladi. 

Alisher Egamberdiyev, O‘zA