O‘zbek tilining qudrati o‘tmishdagi asarlar bilan emas, bugun unda yaratilayotgan bilimlarga ham bog‘liq
Ona tili — millatning qalbi, ruhiyati, barhayot va bardavomligi hamda davlatning ovozidir. Uni asrab-avaylash bilan birga, sofligini saqlash, yanada boyitish, keng qo‘llanilishiga erishish tilning jamiyatdagi nufuzini oshirishga xizmat qiladi.
O‘zbek tilimizning rivojlanishi, bugungi kundagi mavqei va bu borada oldimizda turgan vazifalar haqida Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputati, mutaxassisligi ona tili va adabiyoti fani o‘qituvchisi bo‘lgan Gulchehra Jo‘rayeva bilan suhbatlashdik.
— Til shunchaki muloqot vositasi emas. U millatning tarixiy xotirasi, tafakkuri va ma’naviy qiyofasini saqlaydigan tirik merosdir, — deydi Gulchehra Jo‘rayeva. — Xalqning asrlar davomida to‘plagan bilimi, dunyoqarashi, orzu-intilishlari va hayotiy tajribasi til orqali avloddan avlodga o‘tadi. Shu ma’noda o‘zbek tilining tarixi ham xalqimizning ma’naviy taraqqiyoti, adabiy tafakkuri va milliy o‘zligini anglash tarixi bilan chambarchas bog‘liq.
O‘zbek tilining ildizlari qadimgi turkiy tillar tarixiga borib taqaladi. XI asrda Mahmud Koshg‘ariy yaratgan «Devonu lug‘otit turk» turkiy xalqlarning lug‘at boyligi, urf-odatlari va og‘zaki ijodi haqida qimmatli ma’lumot bersa, Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig» asari turkiy tilda davlat boshqaruvi, adolat va inson kamoloti kabi murakkab masalalarni ifodalash mumkinligini ko‘rsatdi. Keyinchalik chig‘atoy adabiy tili rivojlanib, bu an’ana Alisher Navoiy ijodida yuksak bosqichga ko‘tarildi.
— Darhaqiqat, tilimiz rivojida, uning boyitilishi va go‘zalligini namoyon etishda hazrat Alisher Navoiyning o‘rni va xizmatlari beqiyos. Uning tilimiz taraqqiyotidagi ma’naviy-ilmiy merosi haqida to‘xtalib o‘tsangiz.
— Navoiy — turkiy tilning badiiy qudratini namoyon etgan mutafakkir. Alisher Navoiyning til tarixidagi buyuk xizmati shundaki, u turkiy tilda faqat go‘zal she’rlar emas, balki murakkab falsafiy, axloqiy va ijtimoiy g‘oyalarni qamrab olgan ulkan adabiy asarlar yaratish mumkinligini amalda isbotladi.
1483-1485-yillarda yaratilgan «Xamsa»da insonparvarlik, adolat, muhabbat, vafo, bilim va hukmdor mas’uliyati kabi mavzular yoritilgan. «Farhod va Shirin»da mehnat va fidoyilik, «Layli va Majnun»da inson qalbining nozik kechinmalari, «Hayrat ul-abror»da esa axloq va ma’naviy kamolot masalalari badiiy ifodasini topgan.
Bu dostonlarning til taraqqiyoti uchun ahamiyati shundaki, Navoiy turkiy tilning lug‘aviy boyligi, so‘z yasash imkoniyatlari va badiiy ifoda vositalaridan mahorat bilan foydalandi. U inson ruhiyatidan tortib davlat boshqaruvigacha bo‘lgan keng mavzularni turkiy tilda yuksak saviyada yoritdi. Natijada turkiy adabiy tilning imkoniyatlari yanada kengaydi, uning nufuzi va ijodiy salohiyati namoyon bo‘ldi.
Navoiyning 1499-yilda yakunlangan «Muhokamat ul-lug‘atayn» asari esa til haqidagi qarashlarining nazariy ifodasi bo‘ldi. Asarda turkiy va forsiy tillarning xususiyatlari qiyoslanib, turkiy tilning boyligi va ma’no nozikliklarini ifodalash imkoniyatlari ko‘rsatildi.
Navoiy ijodkorlarni turkiy tilning imkoniyatlarini chuqur anglashga va unda asarlar yaratishga undadi. Eng muhimi, shoir o‘z fikrini quruq da’vat bilan emas, ijodiy tajribasi bilan isbotladi: «Xamsa» turkiy tilda ulkan badiiy tafakkur namunasini yaratgan bo‘lsa, «Muhokamat ul-lug‘atayn» bu tilning imkoniyatlarini anglash va qadrlashga xizmat qildi. Shu bois, Navoiy merosi bugun ham ona tilida murakkab fikrlash, ilmiy asarlar yaratish va milliy adabiy an’analarni davom ettirish uchun muhim ma’naviy asosdir.
— Gulchehra Muhammadjonovna, o‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeini oshirishga, huquqiy maqomini mustahkamlashga qaratilgan hujjatlar haqida ham ma’lumot bersangiz.
— O‘zbek tilining zamonaviy huquqiy maqomi 1989-yil 21-oktabrda qabul qilingan «Davlat tili haqida»gi Qonun bilan belgilandi. Bu voqea ona tilining davlat va jamiyat hayotidagi o‘rnini mustahkamlash yo‘lidagi tarixiy qadam bo‘ldi. 1995-yilda qonunning yangi tahriri qabul qilinib, davlat tilining huquqiy asoslari takomillashtirildi.
2019-yil 21-oktabrda qabul qilingan Prezident farmonida ham o‘zbek tilining nufuzini oshirish, uning davlat va jamiyat hayotidagi o‘rnini mustahkamlash vazifalari belgilandi. Shu bilan birga, 2020-2030-yillarda o‘zbek tilini rivojlantirish va til siyosatini takomillashtirish konsepsiyasi hamda uni amalga oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar ham ona tilimizni asrab-avaylash va qo‘llanilishini kengaytirishda muhim hujjatlardan biri hisoblanadi.
Davlat tilining mavqei, eng avvalo, uning qonunchilikda belgilangan vazifalari va hayotdagi amaliy qo‘llanishi bilan o‘lchanadi. O‘zbek tilining davlat tili sifatida rivojlanishi davlat idoralari, sud-huquq tizimi, ta’lim, ilm-fan va ommaviy axborot vositalarida uning to‘laqonli ishlatilishi bilan bevosita bog‘liq.
— Shu o‘rinda o‘zbek tilining xorijda o‘rganilishi, boshqa millat vakillarining tilimizga nisbatan qiziqishi qay darajada deb o‘ylaysiz?
— Darhaqiqat, o‘zbek tilining ahamiyati O‘zbekiston hududi bilan cheklanmaydi. Markaziy Osiyo davlatlari, Afg‘oniston va boshqa mamlakatlarda o‘zbek tilida so‘zlashuvchi insonlar yashaydi. Xorijdagi o‘zbek diasporasi ham til va madaniyatimizning saqlanishi, uning yangi avlodlarga yetkazilishida muhim o‘rin tutadi.
O‘zbek tiliga xorijdagi ilmiy va ta’lim muassasalarida ham qiziqish mavjud. Tahlilchilarning ma’lumotiga ko‘ra, Turkiyaning Bursa shahridagi Uludag‘ universitetida Alisher Navoiy nomidagi O‘zbek tili va madaniyati markazi ochilgan. Shuningdek, Xitoy, Rossiya, Hindiston va Qirg‘izistonda ham o‘zbek tili va madaniyatini o‘rganishga qaratilgan markazlar faoliyat boshlagani qayd etilgan.
Toshkent davlat sharqshunoslik universitetining xalqaro hamkorlik haqidagi ma’lumotlarida Yaponiya, Janubiy Koreya, Xitoy, Turkiya, Hindiston va Yevropaning ayrim mamlakatlaridagi oliy ta’lim muassasalari bilan aloqalar mavjudligi ko‘rsatilgan. Bu ham xalqaro akademik hamkorlik uchun imkoniyatlar yaratilayotganini anglatadi.
Biroq universitetlararo hamkorlikning o‘zi har bir mamlakatda o‘zbek tili alohida fan sifatida o‘qitilayotganini anglatmaydi. Xorijda o‘zbek tilini o‘rganishga qiziqishning sabablari turlicha: Markaziy Osiyo tarixi va madaniyatini tadqiq qilish, Navoiy va Bobur merosini asl matnda o‘rganish, mintaqaviy munosabatlar, savdo-sotiq hamda tarjimonlik sohasida mutaxassis bo‘lish. Demak, o‘zbek tilini xalqaro miqyosda targ‘ib qilish adabiyotni tanitish bilan birga, ta’lim, ilmiy tadqiqot va madaniy hamkorlikni ham qamrab olishi lozim.
— O‘zbek tilini yanada rivojlantirishda bugungi davrda oldimizda qanday vazifalar turibdi? Umuman, ona tilimiz nufuzini yuksaltirishda nimalar qilish lozim?
— Bugungi kunda oldimizda turgan vazifa faqat ona tilida gapirishdan iborat emas. Muhimi, o‘zbek tilini zamonaviy ilm-fan, tibbiyot, huquq, iqtisodiyot, muhandislik va axborot texnologiyalarining murakkab tushunchalarini ham aniq ifoda eta oladigan til sifatida rivojlantirishdir.
Bugun o‘zbek tilining tarixiy boyligini asrash bilan birga, uni zamonaviy dunyo talablariga mos rivojlantirish lozim. Buning uchun sifatli darsliklar, zamonaviy lug‘atlar, ilmiy atamalar, elektron resurslar va raqamli platformalarni ko‘paytirish zarur. Ayniqsa, sun’iy intellekt, avtomatik tarjima, ovozni matnga aylantirish, elektron qidiruv tizimlarida va elektron ta’lim platformalarida o‘zbek tilining imkoniyatlarini kengaytirish muhim ahamiyat kasb etadi. Buning uchun sifatli elektron matnlar, izohli va sohaviy lug‘atlar, ilmiy atamalar bazasi hamda raqamli adabiyotlar yaratish zarur.
Navoiyning o‘z davrida turkiy til imkoniyatlarini ijod orqali namoyon etgani kabi, bugungi avlod ham o‘zbek tilida zamonaviy bilim va texnologiyalar yaratish orqali uning salohiyatini ko‘rsatishi kerak. Ona tilining qudrati faqat o‘tmishdagi buyuk asarlar bilan emas, bugun unda qanchalik ko‘p bilim yaratilayotgani, qanchalik aniq fikr ifodalanayotgani va kelajak avlodlarga qanday imkoniyatlar qoldirilayotgani bilan ham belgilanadi. O‘zbek tilini asrash — uni faqat yod etish emas, balki unda o‘qish, izlanish, kashfiyot qilish va dunyo bilan muloqotga kirishishdir.
Xulosa o‘rnida aytganda, ona tili — tarixiy xotiramiz, bugungi tafakkurimiz va kelajak taraqqiyotimizni bog‘lab turuvchi ma’naviy ko‘prikdir. Uni asrash va kelgusi avlodlarimizga sofligicha, bor boyligicha yetkazish har birimizning vazifa va burchimizdir.
O‘zA muxbiri Muhtarama Komilova suhbatlashdi.
