O‘simliklar xomashyosi: Tabiiy boyliklarimizdan qanday foydalanyapmiz?

O‘zbekiston dorivor o‘simliklar xomashyosiga bo‘lgan ehtiyojini to‘liq mahalliy imkoniyatlar hisobidan ta’minlay oladimi? Nega ayrim dorivor o‘simliklarning tabiiy zaxiralarini asrash bugungi kunning dolzarb vazifasiga aylanmoqda?

Shu va boshqa savollar yuzasidan O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Botanika instituti kichik ilmiy xodimi Akmal Allamurotov bilan suhbatlashdik.

— O‘zbekistonda «o‘simliklar xomashyosi» deganda nimalarni tushunamiz? Bugun qaysi o‘simliklar eng ko‘p xomashyo sifatida qadrlanyapti?

—O‘zbekiston tabiati inson ehtiyojlari uchun xizmat qiladigan foydali o‘simliklarga boy. Cho‘llarda o‘sadigan kovrak va isiriq, tog‘ yonbag‘irlaridagi andiz, turli hududlarda uchraydigan qizilmiya — bularning barchasi muhim tabiiy xomashyo manbalari. O‘simliklar xomashyosi deganda, inson ehtiyojlari uchun foydalaniladigan o‘simliklarning ildizi, bargi, guli, mevasi, urug‘i va boshqa qismlari tushuniladi. Ulardan dori-darmonlar, oziq-ovqat mahsulotlari, efir moylari va boshqa foydali mahsulotlar tayyorlanadi.

Bugungi kunda O‘zbekistonda dorivorlik xususiyati va iqtisodiy ahamiyati bilan ajralib turadigan ko‘plab o‘simliklar xomashyo sifatida qadrlanadi. Ular orasida kovrakning Ferula tadshikorum, Ferula foetida va Ferula tenuisecta turlari, shirinmiya (Glycyrrhiza glabra), ilono‘t (Cistanche salsa), dalachoy (Hypericum perforatum), andiz (Inula grandis), tikanli kovul (Capparis spinosa) hamda anzur piyoz (Allium stipitatum) alohida o‘rin tutadi. Ushbu o‘simliklar farmatsevtika, xalq tabobati va boshqa sohalarda qo‘llanilishi bilan ahamiyatli.

— O‘simlikni xomashyoga aylantirish bosqichlari haqida to‘xtalsangiz.

—O‘simlikni xomashyo sifatida tayyorlash, avvalo, uni ilmiy jihatdan to‘g‘ri aniqlash va o‘rganishdan boshlanadi. Bunda turning biologik xususiyatlari, tabiiy tarqalish hududi, o‘sish sharoiti, populyatsiyalarining holati hamda tarkibidagi biologik faol moddalar hisobga olinadi. Shundan so‘ng o‘simlikning qaysi qismi xomashyo sifatida foydalanilishi va uni yig‘ish uchun eng maqbul muddat belgilanadi.

O‘simlikning barcha qismlari bir xil darajada foydali yoki xomashyo sifatida yaroqli bo‘lavermaydi. Masalan, shirinmiyaning asosan ildizi va ildizpoyasi, dalachoyning yer ustki qismi, ayrim kovrak turlarining esa smolasimon ajratmasi xomashyo sifatida qadrlanadi. Boshqa o‘simliklarda gul, barg, meva yoki urug‘ asosiy xomashyo bo‘lishi mumkin. Bu tanlov o‘simlikning kimyoviy tarkibi, undan foydalanish maqsadi va amaldagi sifat talablariga bog‘liq.

Xomashyo yig‘ishda o‘simlikning rivojlanish bosqichi ham muhim. Chunki biologik faol moddalar miqdori o‘simlikning o‘sish davri va organiga qarab o‘zgaradi. Shu bois yig‘im-terim muddati ilmiy kuzatuvlar va tegishli tadqiqotlar asosida belgilanadi. Shu bilan birga, xomashyo yig‘iladigan hududning ekologik holati, o‘simlik zaxirasi va tabiiy tiklanish imkoniyatlari ham baholanadi.

O‘simlikni xomashyoga aylantirish shunchaki uni tabiatdan yig‘ib olish emas. Bu — turni to‘g‘ri aniqlash, kerakli qismini tanlash, maqbul yig‘im muddatini belgilash, sifatini baholash va tabiiy zaxiralarni saqlashni o‘z ichiga olgan ilmiy-amaliy jarayon hisoblanadi.

— Yovvoyi o‘simlikni yig‘ish bilan madaniy yetishtirilgan xomashyo o‘rtasida qanday farq bor? Qaysi biri sifat va xavfsizlikda ustun?

—Yovvoyi o‘simliklar tabiatda tabiiy sharoitda o‘sadi, madaniy o‘simliklar esa maxsus maydonlarda ekilib, parvarishlanadi. Ularning asosiy farqi o‘sish sharoiti, hosildorligi va xomashyo sifatini nazorat qilish imkoniyatida.

Yovvoyi o‘simliklar tabiiy resurslarning muhim manbai hisoblanadi. Biroq, ularning tarkibidagi biologik faol moddalar miqdori tuproq, iqlim va o‘sish sharoitiga qarab o‘zgarishi mumkin.

Madaniy yetishtirilgan o‘simliklarda esa parvarishlash va yig‘im-terim muddatlarini boshqarish orqali sifatni barqarorlashtirish osonroq. Bundan tashqari, ularni yetishtirish yovvoyi populyatsiyalarga tushadigan bosimni kamaytiradi.

Sifat va xavfsizlik jihatidan ularning birini mutlaq ustun deb bo‘lmaydi. Har ikkala xomashyoning sifati o‘simlik turi, yig‘ish muddati, quritish va saqlash sharoitlariga bog‘liq. Xavfsizlikni ta’minlash uchun esa mahsulot zararli aralashmalar va ifloslantiruvchi moddalar bo‘yicha tekshirilishi zarur.

Qisqa qilib aytganda, eng sifatli xomashyo — kelib chiqishidan qat’i nazar, to‘g‘ri yig‘ilgan, sifatli qayta ishlangan va xavfsizligi laboratoriyada tasdiqlangan mahsulot.

— «Tabiiy bo‘lsa, demak, organik» — to‘g‘rimi?

—Ko‘pchilik tabiatda o‘z-o‘zidan o‘sadigan o‘simliklarni mutlaqo toza va xavfsiz deb hisoblaydi. Aslida esa bu har doim ham to‘g‘ri emas. Tabiiy o‘simliklarning barchasi ham organik yoki zararli moddalardan xoli bo‘lavermaydi. Masalan, yo‘l yoqasida yoki sanoat korxonalari yaqinida o‘sadigan dorivor o‘simliklar tuproq va havodan zararli moddalarni o‘zlashtirishi mumkin. Shuning uchun ularning tabiiy sharoitda o‘sganining o‘zi xavfsiz ekanini anglatmaydi.

Organik mahsulot esa muayyan ekologik talablar asosida yetishtirilgan yoki yig‘ilgan, tegishli tartibda nazorat qilingan mahsulotdir. Hatto yovvoyi holda o‘sadigan o‘simliklar ham belgilangan talablarga javob berib, zarur sertifikatlash jarayonidan o‘tgandagina organik mahsulot sifatida e’tirof etilishi mumkin. Yana bir muhim jihat: o‘simlik toza hududdan yig‘ilgan bo‘lsa ham, uni noto‘g‘ri quritish yoki saqlash natijasida mog‘or va boshqa zararli omillar paydo bo‘lishi mumkin. Shu sababli dorivor o‘simlik xomashyosining sifati va xavfsizligini tekshirish muhim.

— O‘zbekistonda ayrim o‘simliklarning tabiiy zaxirasi kamayib borayotgani sezilyaptimi?

—Ha, O‘zbekistonda ayrim dorivor o‘simliklarning tabiiy zaxiralari kamayib borayotgani jiddiy e’tibor talab qiladigan masalalardan biridir. Xususan, tojik kovragi (Ferula tadshikorum), kachimsimon yetmak (Acanthophyllum gypsophiloides), Viktor omonqorasi (Ungernia victoris), ilono‘t (Cistanche salsa), Samarqand o‘lmas o‘ti (Helichrysum maracandicum), kapalak qo‘nmas (Ajuga turkestanica) va turli chatishli rodiola (Rhodiola heterodonta) kabi turlarning tabiiy zaxiralarini saqlash muhim ahamiyatga ega.

Bunday kamayishning asosiy sabablaridan biri — o‘simliklarni xomashyo uchun me’yoridan ortiq yig‘ish va tabiiy yashash muhitining o‘zgarishi. Ayniqsa, ildizi yoki boshqa yer osti qismlari yig‘ib olinadigan turlarda bu holat o‘simlikning qayta tiklanishiga jiddiy to‘sqinlik qilishi mumkin. Iqlim o‘zgarishi, qurg‘oqchilik va yaylovlardan foydalanish kabi omillar ham ayrim populyatsiyalarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi ehtimoli mavjud.

Ushbu o‘simliklarni saqlab qolish uchun tabiiy populyatsiyalarni muntazam o‘rganish, ularning soni, zichligi va tarqalish maydonini aniqlash, xomashyo zaxiralarini ilmiy asosda baholash zarur. Shu bilan birga, noyob turlarni muhofaza qilish, urug‘ zaxiralarini yaratish va istiqbolli turlarni madaniy sharoitda yetishtirishga alohida e’tibor qaratish lozim.

— Yurtimizda o‘simlik xomashyosini qayta ishlash darajasi qanday? Ko‘proq xomashyo sotyapmizmi yoki tayyor mahsulotga o‘tyapmizmi?

—O‘zbekistonda dorivor o‘simliklar xomashyosini qayta ishlash va undan yuqori qo‘shimcha qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarishni rivojlantirishga e’tibor kuchaymoqda. Bugungi kunda asosiy maqsad nafaqat tabiiy o‘simliklarni yig‘ib, quritilgan xomashyo sifatida sotish, balki ulardan ekstraktlar, efir moylari, biologik faol qo‘shimchalar va dori vositalari ishlab chiqarishni kengaytirishdan iborat.

2022-yilda qabul qilingan Prezident farmonida dorivor o‘simliklarni yetishtirish, qayta ishlash va eksport qilishni rivojlantirish, xomashyo yetishtiruvchilar bilan qayta ishlovchi korxonalar o‘rtasida uzviy hamkorlikni yo‘lga qo‘yish kabi vazifalar belgilangan. Shuningdek, 2022–2026-yillarda 36 ming gektar maydonda yangi dorivor o‘simliklar plantatsiyalarini tashkil etish vazifasi ko‘zda tutilgan.

Xomashyoni chuqur qayta ishlashning ahamiyati shundaki, masalan, shirinmiya ildizi yoki kovrak xomashyosini shunchaki sotish o‘rniga, ulardan standartlashtirilgan ekstraktlar va boshqa tayyor mahsulotlar ishlab chiqarish orqali iqtisodiy qiymatni oshirish mumkin. Bu yangi ish o‘rinlari yaratish, mahalliy ishlab chiqarishni rivojlantirish va eksport salohiyatini kengaytirishga xizmat qiladi.

Biroq, hozirgi vaqtda dorivor o‘simliklar xomashyosi eksporti bilan ulardan tayyorlangan mahsulotlar eksportining aniq nisbatini belgilash uchun alohida statistik tahlil zarur. Mavjud ma’lumotlar qayta ishlashni rivojlantirishga intilish borligini ko‘rsatadi, ammo barcha dorivor o‘simliklar bo‘yicha tayyor mahsulot eksporti xomashyo eksportidan ustun ekanini qat’iy tasdiqlash uchun yetarli emas.

— Eng muhim savol: O‘zbekiston kelajakda o‘simliklar xomashyosiga bo‘lgan ehtiyojini to‘liq ta’minlay oladimi?

—Menimcha, O‘zbekiston o‘zining o‘simliklar xomashyosiga bo‘lgan ehtiyojini ta’minlash uchun katta tabiiy va ilmiy salohiyatga ega. Mamlakatimizning cho‘l, adir, tog‘ va vodiy hududlarida dorivor, oziq-ovqatbop hamda texnik ahamiyatga ega ko‘plab o‘simliklar o‘sadi. Biroq, bu imkoniyatlardan to‘liq foydalanish uchun tabiiy resurslarning mavjudligi bilan bir qatorda, ularni oqilona boshqarish va qayta tiklash masalalariga ham e’tibor qaratish zarur.

Bugungi kunda bu yo‘nalishda muayyan ishlar amalga oshirilmoqda. Masalan, 2022-yilda qabul qilingan davlat hujjatlarida dorivor o‘simliklar plantatsiyalarini kengaytirish, ularni madaniy sharoitda yetishtirish va chuqur qayta ishlash vazifalari belgilangan. 2026-yil fevral oyidagi rasmiy ma’lumotga ko‘ra, o‘rmon xo‘jaliklari tasarrufidagi 5,9 ming gektar maydonda dorivor va oziq-ovqatbop o‘simliklar plantatsiyalari tashkil etilgan, tadbirkorlik sub’ektlari tomonidan esa 28,2 ming gektar maydonda yovvoyi holda o‘sadigan dorivor, oziq-ovqatbop va texnik o‘simliklarni yetishtirishga mo‘ljallangan ko‘chatxonalar hamda plantatsiyalar barpo etilgan.

Shunga qaramay, barcha turdagi o‘simlik xomashyosiga bo‘lgan ehtiyojni to‘liq mahalliy resurslar hisobidan ta’minlash mumkin, deb hozirdan qat’iy aytib bo‘lmaydi. Chunki ayrim turlar tabiiy sharoitda cheklangan hududlarda tarqalgan, sekin tiklanadi yoki muayyan ekologik sharoitlarga talabchan.

Masalan, tojik kovragi (Ferula tadshikorum), Viktor omonqorasi (Ungernia victoris) va boshqa qimmatli dorivor turlarni faqat tabiiy zaxiralar hisobidan muntazam yig‘ib olish ularning populyatsiyalariga bosimni kuchaytirishi mumkin.

Kelajakda bu maqsadga erishish uchun o‘simliklar zaxiralarini muntazam hisobga olish, ularning tarqalish xaritalarini yaratish, madaniy plantatsiyalarni kengaytirish, mahalliy sharoitga mos nav va shakllarni tanlash, urug‘chilikni rivojlantirish hamda xomashyoni chuqur qayta ishlash zarur. Shu bilan birga, ayrim xomashyo turlarini import qilish iqtisodiy yoki texnologik jihatdan maqsadga muvofiq bo‘lishi ham mumkin.

O‘zA muxbiri

Nigora Rahmonova suhbatlashdi.