Олтин силсила: Ўрта асрларда шажара ҳужжатларининг сиёсий қудрати қандай бўлган?
Араб тилидан олинган “шажара” сўзи луғавий жиҳатдан “дарахт” деган маънони англатади. Бу атама инсонларнинг келиб чиқишини ва мураккаб қон-қариндошлик алоқаларини ўрганувчи яхлит илмий йўналишни билдиради.
Ушбу йўналиш тарих фанининг муҳим ҳалқаси бўлган насабшунослик илми томонидан теран ўрганилади. Инсоният қадим замонлардан бери ўз ота-боболари ким бўлганлигига қизиқиб келган. Қудратли подшоҳлар, буюк арбоблар, машҳур уламолар ва афсонавий қаҳрамонларнинг насл-насаби давлатнинг диққат-эътиборида турган. Одамлар ўзларининг улуғвор ва мустаҳкам илдизлари билан фахрланишни ҳаётнинг муҳим қоидаси деб билган. Бу қадимги анъана кейинчалик комил инсонни тарбиялашнинг кучли воситасига айланган.
Ўрта асрларга келиб бу тарихий жараён янада кучли сиёсий аҳамият касб этди. Жамиятда имтиёзли табақаларнинг юзага чиқиши насл-насабни расмийлаштиришга бўлган эҳтиёжни кескин оширди. Қадимий шажара фақатгина маънавий хотира эмас, балки аниқ ҳуқуқий кучга эга давлат ҳужжати вазифасини бажарди. Ўн бешинчи асрдан эътиборан қон-қариндошлик ва никоҳ алоқаларини тасдиқловчи махсус гувоҳлар қатлами юзага кела бошлади. Уларнинг бевосита иштирокисиз бирорта насл дафтари, насабномалар қонунан ҳақиқий саналмаган. Шу даврдан бошлаб бир-бирига яқин элатларнинг насабига оид қалин дафтарлар тузиш тартиби шаклланди. Бу ҳолат туркий элатларнинг ўзаро жипслашувига таъсир кўрсатган.
Турон заминида ўн бешинчи ва ўн еттинчи асрлар оралиғида генеалогияга оид махсус асарлар битила бошланди. Бу даврда яратилган тарихий ёзма ёдгорликлар ичида Хива хони Абулғозий Баҳодирхоннинг илмий мероси муҳим ўринда туради. Олим қаламига мансуб “Шажарайи турк” ва “Шажарайи тарокима” номли асарлар миллий тарихимизнинг тенгсиз хазинасидир. Мазкур битикларда ўн учинчи ва ўн еттинчи асрларда яшаб ўтган турк ва мўғул уруғларининг кундалик ҳаёти атрофлича ёритилган. Муаллиф кўплаб ҳукмдорлар силсиласини изчил таҳлил қилиб, уларнинг келиб чиқиши ҳақида бебаҳо маълумотларни қолдирган. Тарихшунослик фани бугунги кунда ҳам ушбу қўлёзмаларга ишончли манба сифатида мурожаат қилади.
Мозийнинг мураккаб сиёсий майдонида насаб дафтарлари фақатгина энг нуфузли тоифаларнинг қўлида сақланган. Турон ҳудудида хўжалар, саидлар, беклар ва тархонлар айнан шундай махсус имтиёзли ҳужжатларга эга эди. Бу бебаҳо дафтарлар уларнинг бевосита пайғамбар, нуфузли саҳобалар ёки улуғ саркардалар авлодидан эканлигини тасдиқловчи исбот саналган. Шундай муҳрланган ҳужжатга эга бўлган шахсларга жамиятда улкан ваколат ва имтиёзлар инъом этилган. Масалан, ушбу аслзодалар энг оғир турдаги давлат солиқларини тўлашдан бутунлай озод этилган. Оммавий халқ ҳашарларига чиқиш ва бошқа мажбурий меҳнат турлари уларга нисбатан қўлланилмаган. Бу қоидалар жамият ҳаётида уларнинг юқори мавқеини таъминлаган.
Қадимий насабномани расмийлаштириш ва давлат миқёсида тан олиш қатъий тартибда амалга оширилган. Бундай нодир ҳужжатлар шахснинг сиёсий мавқеига қараб, фақатгина энг обрўли гувоҳлар иштирокида эҳтиёткорлик билан тузилган. Сўнг ушбу битиклар олий ҳукмдорнинг саройига олиб кирилган ва шахсан унинг тасдиғи учун тақдим этилган. Келтирилган барча далиллар текширилиб, ҳақиқат тўлиқ аниқлангач, ҳукмдор уни ўз муҳри билан тасдиқлаган. Айнан мана шу митти муҳр оддий қоғоз парчасини қонуний кучга киритган. Даврлар ўтиб янги ҳукмдорлар тахтга келганда ҳам бу мўътабар дафтарлар ўз кучини йўқотмаган. Янги тахт эгалари аввалги муҳрларни ҳурмат билан кўриб, тўсиқларсиз ўз тасдиғини бераверган.
Бундай мукаммал ва бенуқсон ҳужжатлаштириш тартиби аждодларимизнинг юксак бошқарув салоҳиятидан далолат беради. Қадимий ва қудратли давлатчилигимизда муҳим қарорлар фақатгина пухта асосларга таянган ҳолда қабул қилинган. Ота-боболар шажарасини аниқ тузиш ва уни расман тасдиқлаш ички низоларнинг олдини олган. Кимнинг қайси улуғвор уруғга мансублиги аниқ бўлиши чигал ворислик масалаларини тинч йўл билан ҳал этган. Давлатнинг асосий таянчи ҳисобланган аслзодалар қатлами мана шундай муҳрланган битиклар орқали ҳимоя қилинган. Ушбу пухта ва қатъий тартиб ички сиёсий муҳитнинг барқарорлигини таъминловчи кучли воситалардан бири бўлган.
Алишер Эгамбердиев тайёрлади, ЎзА
