Мустақиллик берган қанот: Ўзбек спортининг 35 йиллик зафар йўли
Мустақиллик — бу нафақат сиёсий ва иқтисодий эркинлик, балки миллатнинг ўз байроғи, ўз мадҳияси ва ўз номи билан дунё майдонига чиқиш ҳуқуқидир. Ўтган 35 йил давомида ана шу ҳақиқатни энг ёрқин намоён этган соҳалардан бири, шубҳасиз, спорт бўлди. Бугун Ўзбекистон номи Олимпия ўйинлари, жаҳон ва Осиё чемпионатлари, халқаро футбол майдонлари, шахмат тахтаси ва Паралимпия ареналарида катта ҳурмат билан тилга олинади. Бунинг ортида эса ўнлаб тарихий ғалабалар, юзлаб медаллар ва миллионлаб юртдошларимизга фахр бағишлаган унутилмас лаҳзалар турибди.
Илк олтин ва илк бор янграган Ўзбекистон мадҳияси
Мустақил Ўзбекистон спортининг Олимпия тарихидаги илк буюк саҳифа 1994-йилда ёзилди. Норвегиянинг Лиллеҳаммер шаҳрида ўтказилган ХVII қишки Олимпия ўйинларида фристайлчи Лина Черязова олтин медални қўлга киритди. 1994 йил 24 феврал куни Олимпия ўйинларида илк бор мустақил Ўзбекистон байроғи энг юқорига кўтарилиб, мамлакатимиз мадҳияси янгради. Лина Черязованинг ушбу медали ҳозирга қадар Ўзбекистоннинг қишки Олимпия ўйинларидаги ягона олтин медали бўлиб қолмоқда. Ўша йилнинг ўзида яна бир тарихий воқеа юз берди. Хиросима шаҳрида ўтган Осиё ўйинларида Ўзбекистон футбол терма жамоаси чемпионликни қўлга киритди. Мустақилликка эндигина эришган давлат учун бу натижа Осиё футболидаги катта баёнот эди. Шундай қилиб, мустақилликнинг дастлабки йиллариданоқ ўзбек спорти янги даврга қадам қўйди.
Олимпия ареналарида шаклланган ғолиблар авлоди
Кейинги йилларда Ўзбекистон спортчилари ёзги Олимпия ўйинларида ҳам мунтазам равишда юқори натижаларни қайд эта бошлади. Бокс, кураш, дзюдо, оғир атлетика, таеквондо каби спорт турлари мамлакатимизнинг Олимпия «ташриф қоғози»га айланди.
Турли даврларда Муҳаммадқодир Абдуллаев, Александр Доктуришвили, Ҳасанбой Дўсматов, Фазлиддин Ғоибназаров, Руслан Нурудинов, Баҳодир Жалолов, Улуғбек Рашитов, Акбар Жўраев сингари чемпионларнинг ғалабалари ортидан Ўзбекистон мадҳияси жаҳоннинг энг нуфузли ареналарида янгради.
Токио-2020 Олимпиадасида Ўзбекистон делегацияси 3 та олтин ва 2 та бронза медалини қўлга киритди. Аммо ўзбек Олимпия спортининг энг баланд чўққиси ҳали олдинда эди.
Париж-2024 — тарихдаги энг буюк Олимпиада
2024-йилги Париж Олимпиадаси Ўзбекистон спорти тарихига зарҳал ҳарфлар билан ёзилди. Ўзбекистон шарафини 19 спорт турида 90 нафар атлет ҳимоя қилди. Делегация 8 та олтин, 2 та кумуш ва 3 та бронза — жами 13 та медал билан умумжамоа ҳисобида 13-ўринни эгаллади. Бу мустақил Ўзбекистоннинг ёзги Олимпия ўйинларидаги тарихан энг яхши натижаси бўлди. Энг эътиборлиси, саккизта олтин медалнинг бештаси бокс вакиллари томонидан қўлга киритилди. Ҳасанбой Дўсматов, Абдумалик Халоков, Асадхўжа Мўйдинхўжаев, Лазизбек Мулложонов ва Баҳодир Жалолов Париж рингларида Ўзбекистон бокс мактабининг қудратини бутун дунёга намойиш этди. Диёра Келдиёрова дзюдода, Улуғбек Рашитов таеквондода, Разамбек Жамалов эса эркин курашда Олимпия чемпионига айланди. Акбар Жўраев ва Светлана Осипова кумуш, Музаффарбек Тўрабоев, Алишер Юсупов ҳамда Ғуломжон Абдуллаев бронза медалини қўлга киритди. Париждаги 13-ўрин шунчаки статистик натижа эмас эди. Бу Ўзбекистон спортининг дунёнинг энг кучли спорт мамлакатлари қаторидан жой олаётганини кўрсатган тарихий натижа бўлди.
Паралимпия ҳаракати — ирода ва матонат мактаби
Мустақиллик йилларида Ўзбекистон Паралимпия спортида ҳам жаҳоннинг кучли давлатлари қаторига кўтарилди. 2012-йилги Лондон Паралимпиадасидан бошланган медалли юриш Рио-2016 ва Токио-2020 ўйинларида янги босқичга чиқди. Рио-2016да Ўзбекистон паралимпиячилари 31 та медал, Токио-2020да эса 19 та медалга сазовор бўлди. Париж-2024 эса яна бир ёрқин тарих бўлди.
Ўзбекистон делегацияси 10 та олтин, 9 та кумуш ва 7 та бронза — жами 26 та медал билан умумжамоа ҳисобида 14-ўринни эгаллади. Бу натижалар Ўзбекистонда спортнинг фақат профессионал ютуқлар воситаси эмас, балки инсон иродаси, имконияти ва матонатини намоён этадиган катта ижтимоий кучга айланганини кўрсатади.
Ўзбек бокси — жаҳон тан олган мактаб
Мустақиллик даврида Ўзбекистоннинг энг катта спорт брендларидан бирига айланган йўналишлардан бири — бокс. 1996-йил Атланта Олимпиадасида Карим Тўлаганов мустақил Ўзбекистон тарихида Олимпия шоҳсупасига кўтарилган илк боксчи бўлди. Кейинги авлод эса бу мактабни мутлақо янги даражага олиб чиқди. Муҳаммадқодир Абдуллаевдан бошланган Олимпия чемпионлари анъанаси Ҳасанбой Дўсматов, Фазлиддин Ғоибназаров, Баҳодир Жалолов, Абдумалик Халоков, Асадхўжа Мўйдинхўжаев ва Лазизбек Мулложонов каби юлдузлар билан давом этди. Айниқса, Париж-2024да бир Олимпиаданинг ўзида бешта бокс олтинининг Ўзбекистонга насиб этгани миллий бокс мактабининг салоҳиятини яна бир бор бутун дунёга кўрсатди. Бугун «Uzbek boxing» ибораси халқаро майдонда ўзига хос сифат белгиси даражасига кўтарилди.
Шахмат тахтасидаги тарихий сенсация
Ўзбекистон спортининг мустақиллик йилларидаги энг ёрқин саҳифаларидан бири шахмат билан боғлиқ. 2022-йилда Ҳиндистоннинг Ченнаи шаҳрида ўтказилган 44-Бутунжаҳон шахмат Олимпиадасида Ўзбекистон эркаклар терма жамоаси олтин медални қўлга киритди. Нодирбек Абдусатторов етакчилигидаги ёш жамоа 11 тур давомида мағлубиятга учрамай, дунёнинг энг кучли шахмат мамлакатларини ортда қолдирди. ФИДE ҳам Ўзбекистон жамоасининг ғалабасини турнирнинг катта сенсацияларидан бири сифатида эътироф этди. Бу ғалаба Ўзбекистонда янги шахмат авлоди шаклланганини ва мамлакатимиз дунё шахматининг етакчи марказларидан бирига айланаётганини кўрсатди.
Футболда узоқ кутилган тарих
Ўзбек футболи учун ҳам мустақиллик йиллари катта орзулар, оғриқли мағлубиятлар ва ниҳоят тарихий муваффақиятлар даври бўлди. 1994 йилги Осиё ўйинлари ғалабасидан кейин ёшлар футболида янги чемпион авлодлар етишиб чиқди. 2018 йилда Ўзбекистон U-23 терма жамоаси Осиё чемпионлигини қўлга киритди. 2023 йилда эса Тошкентда ўтган U-20 Осиё кубогида Ўзбекистон финалда Ироқни 1:0 ҳисобида мағлуб этиб, ўз тарихида илк бор ушбу ёш тоифасида қитъа чемпионига айланди.
Бу авлодларнинг муваффақияти охир-оқибат ўзбек футболининг энг катта орзусига йўл очди. 2025 йил 5 июн куни Ўзбекистон миллий терма жамоаси тарихда илк бор ФИФА Жаҳон чемпионатига йўлланма олди. Бирлашган Араб Амирликларига қарши учрашувдаги дуранг Ўзбекистоннинг 2026-йилги мундиалда қатнашишини расман таъминлади.
Шу тариқа, мустақиллик йилларида бир неча авлод орзу қилган мақсад амалга ошди — Ўзбекистон байроғи футбол бўйича жаҳон чемпионатида ҳам хилпиради.
Ғалабалардан кучли тизимгача
Бу ютуқлар бир ёки икки авлод спортчиларининг тасодифий муваффақияти эмас. Мустақиллик йилларида мамлакатда спорт мактаблари, Олимпия ва Паралимпия тайёргарлиги тизими, замонавий спорт мажмуалари, федерациялар фаолияти ва иқтидорли ёшларни саралаш механизмлари босқичма-босқич ривожланди. Энг муҳими, спорт жамият ҳаётининг ажралмас қисмига айланди. Бир пайтлар халқаро мусобақаларга боришнинг ўзи катта воқеа бўлган бўлса, бугун ўзбекистонлик спортчилардан Олимпиада, жаҳон ва Осиё чемпионатларида олтин медал кутиш табиий ҳолга айланиб бормоқда. Бу эса энг катта ўзгаришлардан биридир.
Байроқни баланд кўтараётган авлод
35 йил — тарих учун катта давр эмас. Аммо Ўзбекистон спорти шу қисқа вақт ичида улкан йўлни босиб ўтди. Лина Черязованинг Лиллеҳаммердаги тарихий олтинидан Париж-2024даги саккизта Олимпия чемпионлигигача, 1994 йилги футбол ғалабасидан илк Жаҳон чемпионатигача, биринчи халқаро муваффақиятлардан шахмат Олимпиадасидаги жаҳон чемпионлигигача бўлган йўл — бу мустақил Ўзбекистон спортининг тараққиёт йўлидир.
Бу ютуқларнинг ҳар бири ортида йиллар давом этган меҳнат, минглаб машғулотлар, мураббийлар заҳмати, спортчиларнинг матонати ва уларни қўллаб-қувватлаган халқ турибди. Энг муҳими эса, бугунги ғалабалар эртанги авлод учун мезон бўлиб қолмоқда. Энди ёш спортчи Олимпиада чемпионлигини узоқ ва етиб бўлмас орзу деб эмас, ўзидан олдинги юртдошлари босиб ўтган йўл деб билади. Ёш футболчи Жаҳон чемпионатида Ўзбекистон либосида майдонга тушишни хаёл эмас, амалга ошадиган мақсад сифатида кўради. Ёш шахматчи эса дунёнинг энг кучлиларини мағлуб этиш мумкинлигини аллақачон ўз юртдошлари мисолида кўрди.
Мустақиллик ўзбек спортига ўз байроғи остида ғалаба қилиш имконини берди. Ўзбекистон спортчилари эса бу имкониятни тарихий зафарларга айлантирди.
Ва бу тарих ҳали давом этмоқда.
Карим Худойқулов, ЎзА
